राजाराम हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचेकनिष्ठ पुत्र होते.संभाजीच्या मृत्युनंतर मराठी स्वराज्याचा अतिशय अवघड काळात त्यांनी संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव या विश्वासूसरदारांच्या साहाय्याने नेतृत्त्व केले.पुण्याजवळील सिंहगड येथे त्यांचा मृत्यु झाला.

महाराणी ताराबाई ह्या राजाराम महाराजांच्या पत्नी होत्या.राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर राज्यकारभाराची सर्व सूत्रे त्यांनीआपल्या हाती घेतली.सन १७०५ मध्ये मराठी फौजा नर्मदा ओलांडून माळवा प्रांतात शिरल्याआणि मोगल फौजांना त्यांनी खडे चारले.त्या जिंकलेल्या प्रांतांमधून चौथाई आणि सरदेशमुखीवसूल करून स्वराज्याची तिजोरी आर्थिकदृष्ट्या बळकट केली.वास्तविक सन१७०० साली छत्रपती राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा साम्राज्याचेउत्तराधिकार छत्रपती शाहू महाराजांकडे जायला हवे होते.पण शाहूराजेत्यावेळी वयाने खूपच लहान होते आणि नंतरच्या काळात मोगलांच्या कैदेत होते.महाराणी ताराबाईंनीआपला मुलगा शिवाजी ह्याला गादीवरबसवले.

सन १७०७ सालीऔरंगजेबाचा औरंगाबादजवळ मृत्यू झाला.त्यानंतर मोगलांनी शाहूंची सुटकाकरताना ह्या उत्तराधिकाराचे बीज पेरले.शाहूराजांनी महाराणी ताराबाई आणि त्यांचा पुत्रशिवाजी दुसरा ह्यांच्याविरुद्ध युद्ध पुकारले आणि मराठा साम्राज्यात यादवी सुरू झाली.ह्या युद्धात बाळाजी विश्वनाथ ह्या पेशव्याच्या कुशल नेतृत्वाखाली शाहूराजांचीसरशी झाली आणि महाराणी ताराबाईंनी साताऱ्याहून माघार घेऊन, कोल्हापूर येथे वेगळी गादीस्थापन केली.सन १७१४ साली राजमहालात झालेल्या घडामोडींनंतर शिवाजीला पदच्युतकरून राजे संभाजी ह्याराजारामाच्या दुसऱ्या मुलाला छत्रपती म्हणून नेमले.सरतेशेवटी वारणेला झालेल्या दिलजमाईनुसारशाहूराजांनी कोल्हापूरच्या गादीला संमती दिली.

छत्रपती शाहूराजे भोसले भारताचा इतिहासातील धुरंधर राजकारणी, उत्कृष्ट योद्धा, प्रभावशालीमराठा शासनकर्ता,साम्राज्याचा सर्वाधिक विस्तार करणारा राजा म्हणून भारतीय आणि विशेषत्वानेमहाराष्ट्रीय इतिहासावर महत्वपूर्ण ठसा उमटवला.शाहू महाराजांच्या कारकिर्दीत महाराजांनीउभ्या केलेल्या आणि मोठ्या शौर्याने सांभाळलेल्यास्वराज्याचा सर्वात मोठा विस्तार झाला.सातारा हे त्याकाळात भारताच्या राजकारणाचे केंद्रस्थान आणि सत्तास्थानठरले.मध्य भारत,उत्तर भारत,माळवा,गुजरात हे महाराष्ट्राबाहेरील प्रांत मराठ्यांच्या अधिपत्याखालीआले,मुघल साम्राज्याचा अस्त होऊन साम्राज्याचाझेंडा भारतभर फडकला.छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या मराठी राज्याच्या कोल्हापूर व सातारा अशा दोन स्वतंत्र छत्रपतींच्यागाद्या औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर (१७०७) निर्माण झाल्या. औरंगजेबाच्या अझमनामक मुलानेशाहूंची सुटका करून त्यांना राजपदाची वस्त्रे व राजपद दिले; १७१३ पर्यंत मराठ्यांच्या अंतर्गत संघर्षामुळेत्यांना वाट पाहावी लागली.छत्रपती शाहू (कार. १७०८–४९)यांनी १२ जानेवारी १७०८ रोजीराज्याभिषेक करून घेऊन विधिवत मराठी राज्याचे अधिपती असल्याचे जाहीर केले.त्यांनी साताराही राजधानी केली.अष्टप्रधान मंडळ स्थापन करून मातब्बर सरदारांकडे खाती सुपूर्त केली.त्यांनीअनेक गुणी, कर्तृत्ववान व पराक्रमी माणसे निवडून राज्यविस्तार केला. या कामी त्यांनाबाळाजी विश्वनाथ,पहिला बाजीराव व बाळाजी बाजीराव हे पेशवे आणि कान्होजी आंग्रे,रघूजीभोसले, दाभाडे, उदाजी चव्हाण यांसारखे कर्तबगार व निष्ठावान सरदार-सेवक लाभले.दक्षिणहिंदुस्थानातील मोगलांचा सुभेदार सय्यद हुसेन अली याने छत्रपती शाहूंबरोबर १७१३ मध्येतह केला. त्यानुसार मोगलांच्या दक्षिणेतील मुलखावर चौथाई व सरदेशमुखीचे हक्क मराठ्यांनीस्वतःहून वसूल करावे आणि त्याबदल्यात मोगल मुलखाचा बंदोबस्त करून मराठ्यांनी बादशहासदहा लाख रु. खंडणी द्यावी आणि १५,००० फौज मराठ्यांनी बादशहाच्या मदतीस ठेवावी; तसेचशाहूंच्या मातोश्री, कुटुंब वगैरेंची दिल्लीच्या बादशहाच्या कबजात असलेल्या आप्तेष्टांचीमुक्तता करावी असे ठरले.त्याची शाहूंनी तत्काळ अंमलबजावणी केली; तथापि मोगल बादशहाफर्रुखसियार यास हा तह मान्य नव्हता.म्हणून त्याने सय्यद बंधूंबरोबर युद्घाची तयारीकेली, तेव्हा सय्यदहु सेन अली वरील करारानुसार मराठ्यांची फौज घेऊन दिल्लीला गेला.त्यासोबत बाळाजी विश्वनाथ, राणोजी शिंदे, खंडो बल्लळ, बाजीराव, संताजी भोसले वगैरे मातब्बरसरदार होते.हे सर्व सैन्य यथावकाश फेब्रू वारी, १७१९ मध्ये दिल्लीत पोहोचले.सय्यद बंधूंनीफर्रुखसियार यास पदच्युत करून तुरुंगात टाकले आणि रफी-उद्-दरजत यास बादशाही तख्तावरबसविले.सय्यद बंधूंनी या नामधारी बादशहाकडून मराठ्यांना विधिवत सनदा दिल्या.त्यामुळेदक्षिणेतील मोगलांच्या सहा सुभ्यांतून चौथाई व सरदेशमुखी वसूल करण्याचे हक्क मराठ्यांनामिळाले आणि छ. शाहूंना स्वराज्याचा सनदशीर हक्क प्राप्त झाला. शिवाय बादशहाच्या कैदेतअसलेले शाहूंचे बंधू मदनसिंग, मातोश्री येसूबाई यांची सुटका करण्यात आली; परंतु महाराणीताराबाई संस्थापित करवीरच्या गादीबरोबरचा म्हणजे छ. संभाजी राजांबरोबरचा संघर्ष संपलानव्हता.निजामाच्या मदतीने संभाजींनी शाहूंविरुद्घ मोहीम उघडली.ती आठ-दहा वर्षे चालली.अखेर दुसरा पेशवा पहिला बाजीराव याने निजामाचा पालखेड युद्घात पराभव करून ६ मार्च १७२८रोजी मुंगी-शेगाव येथे तह होऊन शाहू हेच मराठ्यांचे एकमेव छत्रपती असून चौथ व सरदेशमुखीचातोच खरा धनी आहे, हे निजामाने मान्य केले.त्यानंतर संभाजी व शाहू या बंधूंत १३ एप्रिल१७३१ रोजी वारणेचा तह झाला.या तहानुसार वारणा नदी दोन्ही राज्यांची सरहद्द म्हणून मान्यकरण्यात आली.

२० फेब्रुवारी१७०७ रोजी अहमदनगर येथे औरंगजेबाचा मृत्यू झाला.ही बातमी मिळताचमाळव्याच्या सुभेदारीवर असलेल्या त्याचा मुलगा - आज्जमशहा त्वरेने अहमदनगरला आला.ईदच्यामुहूर्तावर १४ मार्च १७०७ रोजी त्याने स्वतःला बादशहा म्हणून जाहीर केले.व आपला भाऊशहा आलमचा काटा काढायला तो उत्तरेत निघाला.याच वेळी झुल्फिकारखान व इतरांच्यासल्ल्याने त्याने ८ मे १७०७ रोजी शाहूंची सुटका केली.मात्र येसूबाईंना त्याने कैदेतचठेवले. ऑगस्ट १७०७ मध्ये शाहू महाराष्ट्रात आले.ताराराणींनी सात वर्षे औरंगजेबाशी लढादेऊन आपले कर्तृत्व सिद्ध केले होते, शाहूने गादीवर आपला हक्क सांगताच संघर्ष होणारहे अटळ झाले.शाहूने सुरुवातीला समजूतदारपणे घेतले मात्र ताराराणींनी लढाईची तयारी करताचशाहूंचा नाइलाज झाला.धनाजी जाधव व परशुराम त्रिंबक सैन्य घेऊन निघाले. शाहूंनी धनाजीसबोलणी करावयास बोलावून घेतले.धनाजी जाधवांच्या पदरी असलेल्या खंडो बल्लाळ, बाळाजी विश्वनाथ आनि नारो राम यांनी शाहूंचापक्ष बरोबर असून त्यांचा पक्ष घेण्याची गळ धनाजीरावांना घातली.धनाजी ससैन्य शाहूंच्याबाजूने गेले.परशुराम त्रिंबकाने यालाविरोध केला मात्र अखेर खेड येथील लढाईत शाहूंनी आपले वर्चस्व सिद्ध केले.शाहूंनी धनाजीरावांनासेनापतीपद, नारो शंकरांना सचिवपद व बाळाजी विश्वनाथास मुतालिक म्हणून नेमले आणि सेनाकर्तेअसा किताबही दिला.

अर्थातच स्वराज्याच्या२ गाद्या तयार झाल्या.ताराराणींच्या पक्षातले अनेक जण बाळाजीने केवळ स्वतःच्या शब्दावरशाहू महाराजांच्या पक्षात आणले.राज्यकारभार चालवताना तुटलेली माणसे त्यांनी परत जोडली.जरशाहूंचा पाठिंबा लाभला तर आंग्रे सिद्दीशी सहज झुंजू शकतील हे आंग्‍ऱ्यांना बाळाजीनेचपटवून त्यांना शाहूंच्या पक्षात आणले.त्यांनी सय्यदबंधूंबरोबर तह घडवून आणला, मग त्यांच्याचसाहाय्याने दिल्लीच्या फर्रुखसियर बादशहाला पदच्युत करून रफिउद्दौरजात याला गादीवरबसवले.याच तहानुसार बाळाजींनी शाहूच्या पत्नींची सुटका करवून घेतली. मात्र त्यावेळी२ गाद्यांमध्ये जीवघेणा संघर्ष उडू नये म्हणून बाळाजीने केलेली राजकारणे भल्याभल्यांचीमती गुंग करणारी आहेत. आणि हे केवळ त्याने शब्दसामर्थ्यावर घडवून आणले होते हे महत्त्वाचे.१७०७पासूनपुढे १७२० पर्यंत म्हणजे मृत्यूपर्यंत बाळाजीने छत्रपती शाहू महाराजांची एकनिष्ठपणेसेवा केली.छत्रपती शाहू महाराजांनीच बाळाजीला "पेशवेपद" दिले.अर्थात तो त्यायोग्यतेचा होताच, आणि ते पद त्याने सहजगत्या पेलले.बाळाजी विश्वनाथांच्या मृत्यूनंतरपेशवेपद त्यांचे पुत्र बाजीरावाकडे आले.

थोरले बाजीरावपेशवे हे मराठा साम्राज्याचे चौथे छत्रपती शाहूमहाराज यांचे इ.स. १७२० पासून तहहयात पेशवे (मुख्य प्रधान) होते.त्यांना थोरले बाजीराव किंवा पहिले बाजीराव या नावांनेहीओळखले जाते. रणधुरंधर असलेल्या पहिल्या बाजीरावाने आपल्या कुशल युद्धनेतृत्वाने छत्रपतीशिवाजी महाराजांनीस्थापलेल्या मराठा दौलतीच्या सीमा उत्तर भारतात विस्तारल्या.वेगवान हालचाल हा यांच्या युद्धकौशल्याचा महत्त्वाचा भाग होता.यांनी केलेल्या सर्व मोठ्या लढाया जिंकल्या.

बाळाजींच्यामृत्यूनंतर "पेशवेपदासाठी" दरबारी लोकांत अहमिका लागली, त्यांत बाजीरावासपरंपरागत पेशवेपद देऊ नये असे इतर दरबारी म्हणू लागले संदर्भ हवा.त्याला २ कारणे होती- १)यादवकालीन राजकारणापासून ते ताराराणीपर्यंत राजकारणावर देशस्थांचा पगडा होता तेवर्चस्व पुन: प्रस्थापित व्हावे असे देशस्थांना वाटणे स्वाभाविक होते.२)थोरला बाजीरावहा फटकळ होता, एक घाव दोन तुकडे हाच त्याचा स्वभाव होता.मुत्सद्देगिरीपेक्षा त्यालासमशेर जवळची होती.हे तरुण रक्त आपल्याला भारी पडणार हे लक्षात येताच शाहू महाराजांनीत्यांचा निर्णय बदलावा असे त्यांना सांगितले.मात्र पडत्याकाळात इतर कोणाहीपेक्षा बाळाजीनेत्यांची जास्त काळजी घेतली होती त्यामुळे शाहू महाराजांचा बाजीरावावर जीव होता.त्यांनीपेशवाईची वस्त्रे व शिक्के कट्यार थोरला म्हणजेच पहिला बाजीराव यास दिली. एवढा इतिहासाचा खजिना ऐकल्यावर भुकेने व्याकुळ झालेलो आम्हीरात्री जेवलो.किल्ल्याची साखळी एकाच दिवसात झाल्यामुळे दुसर्या दिवशी केशवराज आणि दुर्गादेवीमंदिर पाहण्याचे ठरले.

केशवराज मंदिर: हे मंदिर दापोली आणि असूद यामध्ये बसलेले आहे.हे मंदिर पदाव्कालीन असून १००० वर्षांपूर्वीचेआहे.खडी चढण आणि निसर्गाने नटलेलं हे मंदिर सुंदर आहे.आपल्याला दबकेवाडी नदी ओलाडूनजावे लागते.केशाव्रजांची मूर्ती प्रसन्न आणि पाहण्यासारखा आहे.मंदिरात प्रवेश केल्यावरउजव्या दिशेला नंदिमुखातून येणारे थंड शीतल जल आल्हाददायक वाटले.इथेच मी दापोली चीमाहिती दिली आणि आमच्या ट्रेक क्षितीज संस्थेबद्दल एका एका मेम्बर ने माहिती दिली आणिसगळ्यांना आपले योगदान देनायचे आवाहन केले.याच वेळी प्रवासात बलकवडे सर यांनी आम्हालाऔरंगजेब मोठा कि शिवाजी महाराज हा प्रश्न त्यांना एका व्याख्याण्यात विचारण्यात आलेलातेव्हा त्याची पुनरावृत्ती इथे केली.

शेख या विद्यार्थ्याने केलेल्या प्रश्नांना सरांनी खालीलप्रमाणे उत्तर दिले:-

१. जो औरंगजेब सत्तेसाठी आपल्या आईवडिलांना जन्मकैदेत ठेवतो आणि आपली सक्ख्या भावांची कत्तल करतो तो मोठा कि जो शिवाजीआपल्या वडिलांची मुघलांच्या कैदेतून सुटका करण्यासाठी प्राण पणाने उभे केलेल्या स्वराज्यातीलकिल्ले मुघलांच्या स्वाधीन करतो.

२. जो शिवाजी युद्धात जिंकलेल्या महिलांचीखान नारळाने ओटी भरून पाठवण करतो आणि जो औरंगजेब आपल्या सख्या भावाची दारा ची कत्तलकरवून त्याच्या बाईकोला पटराणी केली.सरांनी दिलेल्या उत्तराने तो नरमला आणि त्यालासमजले कि प्रत्यक्ष माहिती आणि ऐकलेली माहिती यात खूप फरक आहे आणि शिवाजी हाच एक खरामहान नेता आहे.

माहिती एकूण मंत्रमुग्ध होत असता आम्हीचंडीकादेवी (दुर्गादेवीच्या) मंदिरात पोहचलो आणि अगदी १२०० शतकातील या अद्भुत आणि सुंदरकलाकुसर असलेल्या मंदिराच्या वस्तूने ने आम्ही भारावून गेलो.

दुर्गादेवी मंदिर:- प्राथमिक माहितीप्रमाणे बाराव्या शतकात जलंदर नावाचा राजा होवून गेला. जलंदर राजादापोली पासून सुमारे ४ किलोमीटर अंतर असलेल्या जालगावत राज्य करीत होता.गंगाधर,दिवाकरव पद्माकर भट्ट या तीन ब्राह्मणांना त्याने मुरुड गुहागर व दिवेगर येथील जहागिऱ्यादिल्या. या तीनही ठिकाणच्या मूर्ती कर्नाटकातून आणलेल्या असून मूर्ती गंडकी शिलेच्याव अष्टभुजा आहेत. मुरुड गावावर अनेक आपत्ती आल्या व मंदिराचे अतोनात नुकसान झाले.हल्लीचेदेवूळ १७६३ मध्ये बांधले.

पूर्वीचा काळी गावाच्या इतिहासाची नोंदकरून ठेवण्यासाठी बखरी मध्ये नोंद करून ठेण्यासाठी बखरी लिहित असत.परंतु आश्चर्याचीबाब म्हणजे मुरुड गावाचा इतिहास दोन वेगवेगळ्या बखरी मध्ये नोंदवून ठेवण्यात आला आहे.दोनबखरी असल्यामुळे दोन मत प्रवाह आहेत. सदर बखरींचा समावेश अण्णासाहेब कर्वे यांचे चरित्रव दातार कुल्वृतांत यात करण्यात आलेला आहे.दोन्ही बखरींमध्ये नमूद करण्यात आलेला मंदिरनिर्मितीचा कालावधी १००० ते ४००० सन दरम्यानचा आहे.

पहिली बखर: सिद्ध पुरुष नगर ब्राह्मण फ़रिस्ता नांदिवडे गावी आला.त्याने दातार ब्राह्मण याकडेवास्तव्य केले.दातार ब्राहाम्नास तीन मूले आणि एक विधवा कन्या होती.त्या सर्व मुलांनाब्राह्मणाने शबरी विद्या शिकवली.त्यानंतर सर्व जलंदर राजा कडे गेले.राजाने त्यांचीविदवत्ता पाहून मुरुड गाव वसण्यासाठी जागा दिली.

दुसरी बखर: तिघे ब्राह्मणनगर देशावरून देश पाहत दक्षिणेस आले. प्रथम दिवे अगर येथे दिवारकर भट्ट राहिला व गंगाधरआणि पद्माकर भट्ट दापोली गावाच्या असूद या गावी आले.असूद येथे वास्तव्य करून मुरुडची वसाहत करण्याचे काम सुरु केले.वसाहतीसाठी त्यांनी एक मोठे वडाचे झाड तोडले वडाच्याझाडावर वास्तव्य असलेल्या भुताने चिडून दातार ब्राह्मणास ठार केले.गंगाधर व पद्माकरभट्ट यांनी दातार ब्राह्मणास परत जिवंत केले व भुताचा कायमचा बंदोबस्त केला.नंतर कर्नाटकातजावून तीन मूर्ती आणल्या व त्यांची स्थापना केली.

बस मधून परताना बलकवडे सरांनी पर्यटनआणि गिर्यारोहण यामधील मुलभूत फरक सांगितला.पर्यटन हे माणसाच्या सोयीचे आणि मौज मस्तीसाठी आहे तर गिर्यारोहण हे माणसाला घडविते हे त्यांनी दर्शविले.आणि त्यांचा एक वृतांतदेखील सांगितला.

वेळेत परत वाड्यावर येवून दुपारचे जेवणउरकून आम्ही परतीच्या मार्गाला लागलो आणि हवाहवासा वाटणार कोकण आम्हाला दूर होत होतंअक्षरश: पावलं जड झाल्यासारखी भासत होती.असा हा आमचा समृद्ध कोकणातील (दापोलीतील) ट्रेकअविस्मरणीय झाला.

नोट: इतिहासाची माहितीआरती ने लिहिलेल्या मुद्द्यांवरून आणि इंटरनेट वरून वाचकांना सोप्या भाषेत कळावी म्हणूनमांडली आहे.