कौरव-पांडव-संगर-तांडवद्वापर-कालीहोय अती

तसे मराठेगिलचे साचेकलीत लढलेपानपती ॥धृ॥

जासुद आलाकधी पुण्याला– “शिंदादत्ताजी पडला;

कुतुबशहाने शिरचरणाने उडवुनितो अपमानियला।”

भारतवीरा वृत्तऐकता कोपअनावर येतमहा

रागे भाऊबोले, “जाऊहिंदुस्थाना, नीटपहा.

‘काळा’शी घनयुद्धकरू मगअबदल्लीची कायकथा ?

दत्ताजीचा सूडन घेताजन्म आमुचाखरा वृथा.”

बोले नाना,“ युक्तीनाना करुनीयवना ठारकरा;

शिंद्यांचा अपमाननसे हा;असे मराठ्यांबोल खरा.”

उदगीरचा वीरनिघाला; घालाहिंदुस्थानाला;

जमाव झाला;तुंबळ भरलासेनासागर त्याकाळा.

तीन लक्षदळ भयकराया यवनाधीशाचालतसे;

वृद्ध बालते केवळउरले तरुणनिघाले वीररसे.

होळकराचे भालेसाचे, जनकोजीचेवीर गडी,

गायकवाडी वीरआघाडी एकावरतीएक कडी.

समशेराची समशेरन तीम्यानामध्ये धीरधरी;

महादजीची बिजलीसाची बिजलीवरतीताण करी.

निघे भोसलेपवार चालेबुंदेल्यांची त्वराखरी;

धीर गारदीन करीगरदी नीटनेटकीचाल करी.

मेहेंदळे अतिजळे अंतरीविंचुकरही त्याचपरी;

नारोशंकर, सखारामहरि, सूडघ्यावया असीघरी.

अन्य वीरते कितीनिघाले गणनात्यांची कशीकरा ?

जितका हिंदूतितका जाईधीर उरेनाजरा नरां.

भाऊ सेनापतीचालती विश्वासातेघेति सवे,

सूड ! सूड!! मनि सूड दिसेत्या सूडासाठीजाति जवे.

वीररसाची दीप्तीसाची वीरमुखांवरतदा दिसे;

या राष्ट्राचेस्वातंत्र्याचे दृढस्तंभते निघतिअसे.

वानर राक्षसपूर्वी लढलेजसे सुवेलाद्रीवरती

तसे मराठेगिलचे साचेकलीत लढलेपानपती ॥1॥

जमले यापरिपानपतावरि-राष्ट्रसभाजणु दुसरिदिसे;

वीर वीरमदयुक्तसभासद सेनानायकप्रतिनिधिसे.

अध्यक्ष नेमिलेदक्ष भाउअरि भक्षकराया तक्षकसे;

प्रतिपक्षखंडना स्वमतमंडना;तंबू ठोकितिमंडपसे.

शस्त्रशब्द हीसुरस भाषणेसभेत करितीआवेशे;

रणभूमीचा कागदपसरुनि ठरावलिहिती रक्तरसे.

एका कार्याजमति सभाया, कृतिदोघांची भिन्नकिती !

बघता नयनीबाहतीलची पूरअश्रूंचे स्वैरगति.

पूर्ववीरबल करांतराहे, आहेसांप्रत मुखामधी;

हाय ! तयांचेवंशज साचेअसुनी झालेअसे कधी!

जमले यापरिपानपतावरि भारतसुंदरीपुत्रगुणी

युद्ध कराया,रिपु शिक्षाया,संरक्षाया यशारणी ॥2॥

 

अडदांड यवनरणमंडपि जमले;युद्धकांड येथोनिसुरू.

करिती निश्चयउभयवीर रणधीर“मारु वारणी मरू.”

पुढे पडेदुष्काळ चमूंमधिअन्न न खाया वीरांना;

म्हणती, “अन्नावांचुनिमरण्यापेक्षा जाऊचला रणा.”

मग सेनेनेएक दिलानेनिश्चय केलालढण्याचा;

स्वस्थ होळकरमात्र नीचतरपगडभाई तोयवनांचा.

परधान्यहरणमिष करुनिरणांगणि पढलेआधी बुंदेले;

श्रीशिवराया युद्धपहाया हाकद्यावया कीगेले ?

धन्य मराठे!धन्य यवनते रणांगणामधिलढणारे !

आम्ही त्यांचेवंशज केवळहक्कांसाठी रडणारे

आवेश प्रवेशेदोन्ही सैन्यामधेकराया युद्धखळी;

परि स्वार्थअनिवार मारदे, आर्यजनांमधिकरि दुफळी.

आर्यजनांचे दैवहिनाचे अभिमानाचेरूप धरी;

करि वसतिमनि सदाशिवाच्या;होय अमुच्याउरा सुरी.

सुरासुरी जणुडाव मांडिलाबुद्धिबळाचा भूमिवरी;

परि दुर्दैवेवेळ साधिलीआली अम्हावरी!

कलह माजला,झालि यादवी,नविन संकटओढवले;

कारस्थानी हिंदुस्थानाव्यापुनि पूर्णचिनागविले.

कुणि यवनांचाबाप जाहला,ताप तयाचाहरावया,

नया सोडुनीजया दवडुनीकुणी लाविलाडाग वया.

कुणि दिल्लीचीवाहि काळजी,कोणी तख्तासाठिझुरे;

कुणा लागलाध्यास प्रीतिाचाविचार सारासारिनुरे.

“लालन लालन!” करिकुणि, साधीमर्जीनेची कुणिमरजी;

असे घसरले,साफ विसरलेयुद्धरीति अतिखडतर जी.

गारदीच मजफार रुचेजरि यवनन सोडीविश्वासा;

निजबंधूंची करणीऐकुनि सोडि,वाचका, नि:श्वासा !

कलहा करितीकाय विसरतीक्षुद्र वस्तुच्याअभिमाने,

जसे हल्लिचेलोक तोकसमकलहा करितीनेमाने.

नेमानेमाच्या यागोष्टी कष्टीहोते मनश्रवणी

असो; बुडालीएकी, बेकीराज्य चालवीवीरगणी.

सरदारांच्या बुद्धिमंदिराआग लागलीकलहाची

शिपाइभाई परिनच चळले;रीति सडिलिन मर्दाची.

नाही लढले,लढणारहि नचकुणी पुनरपिया जगती;

तसे मराठेगिलचे साचेकलीत लढलेपानपती ॥3॥

“प्रात:कालीस्मरुनी कालीयुद्ध करूघनदाट महा.”

निरोप गेलाबादशहाला, “युद्ध करायाउद्या चला;

समरात मरावा कीर्तिवरा जयमिळवुनि आम्हावरिअचला.”

सकल यामिनीआर्यवाहिनी करीतयारी लढण्याची;

वीरश्रीचा कळसजाहला परवान कुणामरणाची.

परस्परांते धीरमराठे गोष्टिसांगती युद्धाच्या,

वीरश्रीच्या  शस्त्रकलेच्या जयाजयांच्याअश्वांच्या.

बोले कोणी,“ माझान गणी वंशचि मृत्यूभयासि कधी;

आजा, पणजा, बापहि माझा पडला मेलारणामधी.

बापसवाई बेटा होई खोटा होइल नेमकसा ?

पोटासाठी लढाइ नच परि मान मिळविण्याहवा तसा !”

कुणी धरी तलवार करी तिस पाहुनिआनंदे डोले,

फिरवी गरगर करि खाली वर वीर मराठामग बोले –

“ अफाट वाढीची ही बेटी मोठी झालीलग्नाला

प्राणधनाचे द्याज घउनी उद्याचदेइन यवनाला.”

अशी चालली गडबड सगळी निद्रा कोणानच आली;

कोठे गेली कशी पळाली रात्र न कोणालाकळली.

प्रभातरूपे ईर्षा आली; भीति पळालीनिशामिषे;

भय मरणाचे कैंचे त्यांना ? कायकरावे हरा विषे ?
शिंग वाजले संगरसूचक कूच कराया निघे मुभा;

धावति नरवर समरभूमिवर; राहे धनगरदूर उभा.

हटवायाते देशदरिद्रामुखा हरिद्रालावुनिया,

कीर्तिवधूते जातिवराया समरमंडपीधावुनिया.

शहावलीचा हलीसारखाअताइ नामापुत्र बली

यवनदली मुख्यत्वघेत कीपापावलिमधि जसाकली.

प्रणव जसावेदांस, सदाशिवतसा आर्यबलसेनानी;

विश्वासाते पाहुनिवदनी अंगुलिघातलि यवनांनी.

आले यापरिरणभूमीवरि; जसेगात कवियापुढती,

तसे मराठेगिलचे साचेकलीत लढलेपानपती ॥4॥

 

वाढे जैसादिवस, वाढलेयुद्ध तसेअतिनिकराने

हातघाइला लढाइआली; अंबरभरले नादाने.

उभय वीरवरगर्जति ‘हरहर’,‘अल्ला अकबर’उल्हासे;

भासे आलाप्रळय; यमालादिली मोकळिकजगदिशे.

अश्ववीरगज भक्तमंडळीगोंधळ भारतदेवीचा;

तलवारीच्या दिवठ्याकेल्या; सडाघातला रक्ताचा.

धूळ उडालीगुलाल झाली;“उदे” गर्जतीभक्तबळी,

परस्परांचे बळीअर्पिती भूमितर्पिती शिरकमळी.

रणवाद्य भयंकरभराड वाजेशुद्ध न कोणा देहाची;

रणमदमदिरामत्त जाहले,हले फणाहीशेषाची.

मनुजेंद्रबला जणुअंत न उरला देवेंद्राचीनच परवा

म्हणुनि धूलिकणनभी धाडुनीमेघसंघ कीरचिति नवा?

रक्तपाट अतिदाटवाहती घाटबांधिले अस्थींचे;

मृतगजतुरंग मकरखेळती कृत्यअगाधचि वीरांचे.

घोर कर्महे बघुनीवाटे रविहिधरी निजसदनपथा;

कांपे थरथरस्थीर न क्षणभर; इतरांचीमग कायकथा !

यापरि चालेलढाइ; भ्यालेदाढीवाले, मगहटले;

पळती, धावतिसैरावैरा; आर्यवीरत्यावरी उठले.

आर्यजनां आवेशनावरे; भरेकांपरे यवनांला;

म्हणति “मिळालाजय हिंदूंलालढाइ आलीअंताला !”

तोच अताईदूरदृष्टिचा धीरदेत निजसैन्याला,

स्वये धावला,पुढे जाहला,स्फूर्ति पुन्हाये यवनाला.

त्वरित पूर्ववत्समर चालले,हले भरवसाविजयाचा;

दाढी शेंडीएक जाहलीखेळ शहाच्यादैवाचा.

करी अताईजबर लढाईनाही उपमाशौर्याला;

त्यावरि येविश्वास, भासलेकी खानाचायम आला!

विश्वासाने अतिअवसानेखान पाडिलाभूमिवरी

करिवरचरणी मरणातया ये,शरश एकमग यमनगरी.

धीर सोडितीवीर शहाचेपळती आवरतीन कुणा;

शहावलीची कमालझाली यत्नतयाचा पडेउणा.

पहात होताशहा खेळहा दुरुनी,तोही घाबरला,

म्हणे, “करावेकाय ? नठावे !” दैव हातदे परित्याला.

दक्ष वीरलक्षैकधीर तनुरक्षकसेनेसह धावे;

म्हणे चमूला,“पळति यवनजे कंठतयांचे छेदावे.”

पुन्हा उलटलेयवन लढायाहुकुम ऐकताहा त्याचा;

शहा तयांचेसहाय होतामारा करितोजोराचा.

जसे लढावेवीर संगरीकविजन इच्छामनि करिती,

तसे मराठेगिलचे साचेकलीत लढलेपानपती ॥5॥

   

नभोमध्यगत सूर्यहोत मगयुद्धहि आलेमध्याला;

हाय ! हाय! या आर्यभूमिचाभाग्यसूर्य तोशेवटला !

सदा अम्हालाविजय मिळाला,प्रताप गावाजगताने;

परि त्याकाळी फुटक्याभाळी तसेन लिहिलेदैवाने !

सदाशिवाचा उजवाबाहू राहुरिपुस्त्रीमुखविधुचा,

बाऊ केवळम्लेंच्छजनांचा, भाऊमाधवरायाचा,

बेटा ब्राह्मणबादशहाचा, पेटासाचा वाघाचा,

वीरफुलातील गुलाबगोटा,वाली मोठ्याधर्माचा,

ताण जयाचीद्रौणीवर उद्राणअणिता आर्याला,

विजयाचा विश्वासअसा विश्वास– लागलाशर त्याला!

मर्म हाणितो वर्मीलागे कर्मआमुचे ओढवले;

धर्म – सभेला आत्मागेला, धर्मवधूकरिशव पडले.

अश्रू नयनीआणी लक्ष्मीप्रिय भार्यात्या आर्याची;

उत्तरे चर्या,अघा न मर्या, परिये स्मृतितिस कार्याची.

करी विचारावीराचारा दारावीराची स्वमनी–

“नाथघात सैन्यातसमजता धीरउरेल न आर्यजनी. “

छातीचा करिकोट, लोटिलादु:खलोटअनिवार जरी,

नीट बैसवीप्रेता देवीधनुष्य त्याच्यादिले करी.

धन्य सतीती ! धन्यतिचा पती! धन्यचि जननीजनकाला!

धन्य कवीचेभाग्य असेया म्हणुनिमिळे हेगायाला !

परि जेघडले लपेलकुठले ? वेगफार दुर्वार्तेला;

अल्पचि काळेभाउस कळले– “गिळलेकाळाने बाळा!”

“ हायलाडक्या ! कायकृत्य हे? घाय कायहा भानकरी

गोंडस बाळा,तोंड पुण्यालादावु कैसे? कथि तोडतरी,”

असा करीतो शोकऐकुनी दु:ख जाहलेसकळांला

अश्वावरती स्वारजाहला भाऊरायामरण्याला.

व्यंग समजताभंग करायाआर्यांच्या चतुरंगबळा

सिद्ध जाहलाशहा; तयालादेवाने आधारदिला.

फिरती मराठेआला वाटेअंत शिवाजीराज्याला;

भाऊराया योजिउपाया – तोही वायापरि गेला.

मान सोडिला,साम जोडिला;दूत धाडिलाहोळकरा;

प्रसंग येतामत्त किंकराधनी जोडितीअसे करां.

दूत निघाला,सत्वर आला,होळकराला नमनकरी;

म्हणे, “ भाउचा निरोपऐका – ‘साह्य कराया समयितरी.

उणे बोललो,प्रमत्त झालो,बहु अपराधीमी काका;

माफ करा,मन साफकरा, याआफतीत मजनच टाका.

मत्प्राणाची नाहीपरवा बरवासमरी मृत्युहवा;

परी लागतोडाग यशालाशिवरायाच्या तोदुरवा.

देशकार्य हेव्यक्तीचे नच;सक्ति नको;भक्तीच हवी;

आसक्ती सर्वांचीअसता मिळवूआता कीर्तिनवी.

राग नकाधरु, आगलागते यशा;भाग हासर्वांचा;

शब्द मुलाचाधरिता कैचा? हाच मानका काकाचा?

साह्य करायायवन वधायाधीर द्यावयाया काका! ’ ”

असे विनविले,हात जोडिले,दया न आली परिकाका.

रट्टा देभूमातेला; शरिकट्टा वैरीमान तिची

बट्टा लवीवयास; केलीथट्टा ऐशाविनतीची;

दु:खावरतीडाग द्यायलाकरी होळकरहुकूम दळा–

“ पळा,मिळाला जययवनाला !” काय म्हणावेअशा खळा?

फिरले भाले-भाले कैंचे? दैवचि फिरलेआर्चांचे;

पाहे भाऊ,वाहे नयनीनीर; करपलेमन त्याचे.

निरोप धाडीपुन्हा तयाला-“पळा वाचवाप्राण तरी

पळताना परिकुटुंबकबिला न्यावाअमुचा सवेघरी;

देशहिताची करुनीहोळी नामहोळकर सार्थकरी !

करी दुजाविश्वासघात हा;निजबंधुंच्या देसाची

परवशतेची माथीमोळी, हातीझोळी भिक्षेची!

काय कथावीयुद्ध-कथा? मग वृथाभाउचा श्रमझाला;

धीर सोडुनीपळति मराठे,पूर्ण पराभवत्यां आला.

कोणी वेणीमाधवधावे, वारतयाच्या शिरीजडे;

भारतरमणीकंठतन्मणी धरणीवरतीझणी पडे.

भूदेवीची तुटेगळसरी ! फुटेदैव कीआर्यांचे

आकाशाची कु-हाड पडली;कडे लोटलेदु:खाचे!

सैरावैरा आर्यधावती; हरहर! कोणी नचत्राता !

यवन करितिज्या मगप्रळय भयंकर;वदा कशालातो आता?

वर्णन करिताज्या रीतीनेकुंठित होइलसुकविमति,

तसे मराठेगिलचे साचेकलीत लढलेपानपती ॥6॥

 

सन सतराशेएकसष्ट अतिनष्टवर्ष यादेशाला

हर्ष मरे,उत्कर्ष उरेना;सकळा आलीप्रेतकळा.

फुटे बांगडीदीड लाखती; राखजहाली तरुणांची

आग पाखडीदैव अम्हांवर;मूर्ति अवतरेकरुणेची.

घरोघरी आकांतपरोपरि; खरोखरीचाप्रळय दिसे;

भरोभरी रक्ताच्याअश्रू अबलागाळिति शोकरसे.

‘ दोनहरवली मोति,मोहरा गेल्यासत्तवीस तशा;

रुपये खुर्दान येमोजिता ’ – वचनावदती वृद्धअशा;

घोर वृत्तहे दूतमुखानेकानी पडलेनानाच्या;

‘भाऊ भाऊ’ करिताजाई भेटिसभाऊरायाच्या.

उघडा पडलादेश तयातेहे नवसंकट कायावे !

दु:ख एकटे कधिन येतपरि दु:खामागुनि दु:ख नवे!
धक्का बसलाआर्ययशाला; तेथुनिजाई राज्यलया,

रघुनाथाचे धैर्यहरपले, जोडउरेना हिमालया.

“नाथ ! चाललासोडूनि अबला! पाहू कुणाच्यामुखाकडे ? ”

“ बाळा! कैसा जासिलोटुनि दु:खाचे मजवरतिकडे ? ”

जिकडे तिकडेहंबरडे यापरीपरिसती जनफिरता;

कोणिकडेही तरुणदिसेना; सेनासागरहोय रिता.

उडे दरारा,पडे पसाराराज्याचा; बळघेत रजा;

उघडे पडलेमढे हत्तिचेकोल्हे त्यावरिकरिति मजा!

भलते सलतेपुढे सरकले,खरे बुडालेनीच-करी.

मालक पडतानीट बैसलेपाटावरती वारकरी.

नडे आमुचीकरणी आम्हा;खडे चारलेयवनांनी;

पडे पडोनीयशपात्राला रडेसदोदित भूरमणी.

गंजीफांचा डावसंपला दिलीअखेरी यवनांते

स्वातंत्र्यासह सर्वस्वातेदूर लोटिलेनिज हाते.

रूमशामला धूमठोकिता पुणेहातिचे घालविले;

दुग्धासाठी जातामार्गी पात्रठेवुनी घरिआले !

करि माधवनव उपायपुढती परिते पडतीसर्व फशी;

परिटघडी उघडल्याएकदा बसेलकैशी पुन्हातशी ?

जसा नदीचाओघ फिरावापात्री पडतागिरिशिखरे

पानपताच्या पर्वतपातेइतिहासाचा ओघफिरे.

इतिहासाचे पानयेथचे काळेझाले दैवबळे,

या देशावरअपमानाची स्वारीदु:खासहितवळे.

सर्वस्वाचा नाशजयाने वर्णुतयाते अताकिती ?

व्यास वर्णिताथकेल यातेमग मीकोठे अल्पमति?

जसे झगडतात्वरित फिरावीसकल जगाचीसरल गति

तसे मराठेगिलचे साचेकलीत लढलेपानपती ॥7॥

 

जे झालेते होउनिगेले फळनच रडुनीलेशभरी;

मिळे ठेचपुढल्यास मागलेहोऊ शहाणेअजुनि तरी.

पुरे पुरेहे राष्ट्रविघातकपरस्परांतिल वैरअहो !

पानपताची कथाऐकुनी बोधएवढा तरिघ्या हो!

भारतबांधव ! पहाकेवढा नाशदुहीने हाझाला !

परस्परांशी कलहाकरिता मरणमराठी राज्याला.

हा हिंदू,हा यवन,पारशी हा,यहुदी हाभेद असा

नको नकोहो ! एकीराहो ! सांगुआपणां कितीकसा ?

एक आइचीबाळे साचीआपण सारेहे स्मरुनी,

एकदिलाने एकमतानेयत्न करूतद्धितकरणी.

कथी रडकथानिजदेशाची वाचुनिऐसा हाफटका

लटका जाउनिकलह परस्परलागो एकीचाचटका !

कौरव-पांडव-संगर-तांडवद्वापर-कालीहोय अती

तसे मराठेगिलचे साचेकलीत लढलेपानपती ॥8॥

- गोविंदाग्रज