माडू हेकाळविट, नीलगाय यांच्या शिंगापासून बनविले जाते. या शस्त्रात शिंगाची टोके विरुध्ददिशेला ठेवून शिंगे एकमेकांना धातूच्या पट्टीच्या सहाय्याने जोडतात, व जोडताना मध्येहाताची पकड घेता येईल ऐवढी जागा ठेवतात. शिंगांच्या टोकावर धातू पासून बनविलेली टोकदार(बाणाच्या आकाराची) टोपणे बसवितात.

      माडू याशस्त्राचा उपयोग संरक्षण आणि आक्रमण या दोन्हीसाठी करता येतो. माडू या शस्त्राच्यादोन शिंगामधील जागेत हात घालून शस्त्र मुठीत घट्ट पकडतात. यामुळे दोन शिंगापैकी एकशिंग हाताच्या वर येऊन त्याचे संरक्षण होते.साधारणत: उजव्या हातात तलवारी सारखे मुख्यशस्त्र व डाव्या हातात माडू घालून युध्द खेळले जाते. माडूच्या टोकदार भागाचा उपयोगशत्रुला भोसकण्यासाठी केला जातो. माडूच्या एका प्रकारात ढालीच्या मागच्या बाजूस मूठीलादोन शिंगे बसविलेली असतात. अशा ढालीचा उपयोग संरक्षणाबरोबरच शत्रुला मारण्यासाठीहीहोतो.

सुपारी कातरण्यासाठी वापरलाजाणारा आडकित्ता छुपे शस्त्र म्हणून वापरता येत असे. आडकित्त्याची दोन टोक पकडून उलटेफिरवल्यास छोट्या भाल्यासारखे शस्त्र तयार होत असे.

कोयता हे तलवारीच्या प्रकारातमोडणारे शस्त्र आहे. तलवारीची धार बाहेरच्या बाजूस असते तर, कोयत्याची आतील बाजूस असते.देवीच्या हातात कोयता हे शस्त्र दाखविलेले असते.

बंदुकीच्यादारुच्या शोधाबरोबर हातातील बंदुक तयार करण्यात यश आले. बंदुकीचा पहिला उपयोग इ.स.१३२४ मधील मेझच्या वेढ्यात केलेला आढळतो. या १० पौंड वजनी बंदुका हातात धरुन लक्ष्याकडेनेम धरणे व त्याचबरोबर स्फोटक द्रव्याला बत्ती लावण्यासाठी जळत्या काडीवर नेर ठेवणे,या दोंन्ही गोष्टी सैनिकाला एकदम कराव्या लागत. १५ व्या शतकात जर्मनीत विकसित झालेल्यामॅचलॉक तंत्रामुळे, जळत्या काडीचे टोक चाप ओढल्याबरोबर स्फोटक द्रव्याच्या जागी आपोआपजाऊन बार उडण्याच्या क्रियेमुळे, सैनिकाला नेमबाजीकडे लक्ष केंद्रीत करण्यास अवसर मिळूलागला.मॅचलॉक तंत्राचा वापर करुन स्पेन मध्ये ६ फूट लांब, १५ पौंड वजनाची मस्कत हीप्रभावी बंदुक विकसित झाली. १६३५ नंतर, मॅचलॉक पध्दतीतील तांत्रिक अडचणींवर मात करतविकसित झालेल्या फ्लींट लॉक बंदुकीचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. फ्लींट लॉक पध्दतीतप्रज्वलन क्रिया झटपट होत असे, त्यामुळे पावसाळी वातावरणातही यातून गोळीबार करता येतअसे. फ्लींट लॉक ही मॅचलॉकपेक्षा सुलभ, वजनाने हलकी व स्वस्त बंदुक होती.

      सोळाव्या शतकात बाबराबरोबर बंदुक या शस्त्राचे भारतात आगमन झाले. कनवाच्यायुद्धात बाबराच्या सैन्याच्या बंदुकीच्या गोळ्यांना राणासंगाचे कोणकोणते रजपुत सेनापतीकामी आले. याचे उल्लेख बाबराच्या आत्मचरित्रात आढळतात. इतकेच नव्हे तर २०० वर्षानंतरझालेल्या पानिपतच्या तिसर्‍या लढाईत इ.स. १७६१ मध्ये बंदुकीच्या गोळ्यांनी मराठ्यांचेदत्ताजी शिंदे व बळवंतराव मेहंदळेसारखे मातब्बर सरदार मारले गेले.

आधुनिक बंदुक सुधारणेच्या पहिल्याटप्प्यात चार महत्त्वाच्या सुधारणांचा उल्लेख करता येईल:

१) आघात टोपी:- गारगोटीच्या चापाऐवजी आघात टोपीचा उपयोगकेल्याने पावसाळ्यातही गोळीबार करता येऊ लागला. इ.स. १८०७ मध्ये अलेक्झांडर फॉरसियया स्कॉटिश रसायनशास्त्रज्ञाने पोटॅशियम क्लोरेट अशी अत्यंत स्फोटक अशी दारुगोळी पावडरतयार केली.

२) रायफलिंग:- बंदुकीची नळी आतील बाजूने एका विशिष्टअशा मळसूत्राकार पध्दतीने कोरण्यात येते. या रायफलिंग पध्दतीने नळीतून सुटलेली गोळीआपल्या आसाभोवती गरागरा फिरत अतिशय वेगाने लक्ष्याच्या शरीरात घुसून मर्मभेद करते अमेरिकनक्रांतियुध्दात या शस्त्राचा अत्यंत यशस्वी उपयोग करण्यात आला.

३) लंबवर्तुळाकार गोळी:- इ.स. १८२३ मध्ये कॅ नॉरटाननेविकसित केलेल्या लंबवर्तुळाकार लहान गोळीला नळीच्या बाहेर पडताना, फुगुन चक्राकार फिरण्यामुळेउत्कृष्टता प्राप्त झाली.

४) कागदी काडतूस:- मॅचलॉक व फ्लींट लॉक नंतर आस्तित्वात आलेल्या पŠर्युशन पध्दतीत काडतुसाच्याटोपणावर प्रहार केला जात असे. बंदुकीची गोळी कागदी वेष्टनात गुंडाळून प्रमाणित केलेलीठराविक दारु त्यामध्ये भरण्यात येत असे. पावसाळी हवेचा त्या गोळीवर परिणाम होऊ नयेयासाठी कागदी काडतुसाला वरुन चरबीचा लेप देण्यात येत असे. ह्याच चरबीच्या काडतूसाचेनैमित्तिक कारण होऊन १८५७ चे स्वातंत्र्य समर घडले होते.

बंदुकीच्या दारुचा शोध कोणी व केव्हा लावला याबद्दलमतभेद असले, तरी भारतात त्यासंबंधीचे ज्ञान बर्‍याच काळापासून ज्ञात होते. टॅव्हेनियरया इटालियन प्रवाशाच्या माहितीनुसार भारतात आसाममध्ये बंदुकीची दारु तयार करण्याचेतंत्र माहित होते. तेथून ते ब्रम्हदेशातून सर्व जगात फैलावले. प्राचिन भारतात बंदुकीच्यादारुचा दुसरा उल्लेख डयूटेनच्या साहित्यात मिळतो. बंदुकीच्या दारुमुळे अलेक्झांडरच्याहिंदूस्तान जिंकण्याच्या पुढील मोहीमेला प्रतिबंध बसला असा उल्लेख आढळतो.

      पाश्चिमात्यइतिहासकारांच्या मते बंदुकीच्या दारुचा शोध रॉजर बेकन याने इ.स. १२४९ मध्ये लावला.परंतू चर्चच्या भितीने उघड न केलेले हे दारूच्या शोधाचे सांकेतीक भाषेत लिहून ठेवलेलेज्ञान काही वर्षांनी जर्मन पाद्री बेयॉल्ड स्वॉर्ल्झ याने अभ्यास करुन प्रात्यक्षिकाद्वारेइ.स. १३२० साली जगासमोर आणले.

      तोफा ओतण्याचेतांत्रिक ज्ञान ख्रिश्चनांपासून स्पेनमधील मुसलमानापर्यंत पोहचले, ते तुर्कांनी आत्मसातकेले. तुर्कस्थानचा सुलतान दूसरा महमूद याने अर्बन नावाच्या तंत्रज्ञाकडून "ऑन्ड्रीनोपल"ही अजस्त्र तोफ तयार केली. या तोफेचे नळकांडे २७ फूट लांब असून या तोफेमधून १००० पौंडवजनाचा तोफगोळा १ मैल लांब अंतरावर फेकण्यात येत असे. १४५३ मध्ये याच दूसर्‍या महेमूदाने१३ अवजड व ५६ लहान तोफांसह; रोमन साम्राज्याच्या कॉन्स्टिन्टीनोपल शहरांच्या भिंतीवरसतत तोफांचा भडिमार करुन; भिंती नेस्तनाबूत करीत शहरात प्रवेश केला व रोमन साम्राज्याचाअंत केला. रणतंत्राच्या दृष्टीने तोफ हे वेढ्याच्या कामासाठी तसेच अभेद्य भिंत पाडण्याच्यादृष्टीने एक फार मोठे शस्त्र आहे, हे या युध्दात सिध्द झाले.

      बाबरानेपानिपतच्या पहिल्या युध्दात व १५२७ मध्ये राणासंगाविरूद्धच्या शिक्रीच्या लढाईत  तोफांचा वापर केला. बाबराने भारतात प्रवेश करतानाउस्ताद कुली खान या तोफा ओतण्यार्‍या तुर्की तंत्रज्ञाला बरोबर आणले व त्याच्या मदतीनेआग्य्राला तोफा ओतण्याचा छोटा कारखानाही काढला होता. पानिपतच्या तिसर्‍या युध्दात मराठ्यांनीयुरोपियनांकडून काही तोफा विकत घेऊन वापरल्या.

      प्रारंभीच्याकाळात तोफा ब्रॉन्झच्या बनविलेल्या असत. १५ व्या शतकात त्या ओतिव लोखंडाच्या केल्याजात. इ.स. १७८४ मध्ये इंग्लीश सैन्यदलातील एक आधिकारी हेन्र्री शार्पनेल याने; तोफेच्यानळकांड्यातून बाहेर पडून लक्ष्याला भिडल्यानंतरच स्फोट होणार्‍या तोफगोळ्याचा शोध लावला.ब्रॉन्झच्या तोफा या उष्णतेने वितळण्याच्या धोक्यामुळे तोफांमध्ये लोखंडाचा वापर वाढूनअनेक फैरी जलद गतीने फेकता येऊ लागल्या. नेपोलीयनने इ.स. १८०८ मध्ये शत्रुची संरक्षणफळी फोडण्यासाठी तोफांचा उपयोग केला होता.

      इ.स. १८५१मध्ये जर्मनच्या क्रॅप्स कारखानदाराने; ब्रीच लोडींग तोफेच्या पाठीमागील भागाकडून दारुगोळाभरण्याची सोय करून तोफेच्या तंत्रात क्रांतीकारी सुधारणा केली. जर्मनीजवळ पहिल्या महायुध्दात१६००० यार्ड पल्ल्याच्या ४२ सीएम तोफा व दुसऱ्या महायुद्धात ८८ मिमि तोफा होत्या.

स्वराज्यावरचालून आलेला अफजलखाना सारखा मातब्बर व बलाढ्य शत्रू , छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वाघनखानेमारल्यामुळे "वाघनखं" हे हत्यार इतिहासात अमर झाले, तसेच जनसामान्यांच्याकुतूहलाचा विषय ठरले.

      त्यापूर्वी१७ व्या शतकात वाघनखाला शस्त्र म्हणून अधिकृत मान्यता नव्हती. त्याकाळी ते डाकू व दरोडेखोरांचेहत्यार म्हणून ओळखले जात असे.

वाघनखं हे प्रामुख्याने भारतात विकसित झालेले, सहज वाहूननेण्याजोगे व स्वसंरक्षणासाठी वापरले जाणारे शस्त्र आहे. वाघनखासारखी वेगळी व शत्रूलाचकीत करणारी हत्यारे बनविताना त्या-त्या प्राण्यांच्या पंजाचा, वार करण्याच्या पध्दतीचाअभ्यास केला जात असे. वाघनखांप्रमाणेच अस्वली कट्यार, सिंहाचा पंजा अशी हत्यारे मध्ययुगातअस्तित्वात होती, पण त्यांना वाघनखांप्रमाणे प्रसिध्दीचे वलय लाभले नाही.

      वाघनखंहे लोखंडापासून बनविलेले शस्त्र असून धातूच्या पट्टीवर चार धारदार, टोकदार, अर्धवर्तुळाकार(आतल्या बाजूस वळलेली) धातूची नखे असतात. ही नखं ज्या धातूच्या पट्टीवर बसवलेली असतात,त्या पट्टीच्या दोन टोकांना अंगठीसारख्या कड्या असतात. या कड्या पहिल्या बोटात व करंगळीतअडकवून मूठ बंद केल्यास वाघनखं हातात बेमालूमपणे लपून जात.

      वाघनखांचीरचना ही खास कातडी फाडून स्नायूंना टरकावण्यासाठी केलेली आहे. वाघनखाने शत्रूला पूर्णपणेमारणे शक्य नसले तरी त्याला जखमी करून नामोहरम करता येत असे. वाघनखं शत्रूच्या पोटातखुपसल्यावर बाहेर काढणे कठीण असे. वाघनखं शरीरात खुपसल्यावर अत्यंतिक वेदनेमुळे शत्रूदूर जाण्याचा प्रयत्न करतो आणि याचमुळे वाघनखं जास्त खोलवर जाऊन नुकसान करतात. महाराजांनीअफजलखानाच्या पोटात वाघनखं खुपसल्यावर प्रतिक्षिप्त क्रियेने अफजलखानाने महाराजांपासूनदूर जाण्याचा प्रयत्न केला त्यामुळे वाघनखं त्याच्या पोटात जास्त खोलवर घुसून पोट फाटलेव आतडी बाहेर आली.

      वाघनखांचाउपयोग शत्रूवर हल्ला करणे याव्यतिरिक्त डोंगरकपार्‍या, किल्ल्याच्या भिंती तसेच झाडावरचढणे उतरणे यासाठी होत असे.

सिंहाचा पंजा: या शस्त्रात सिंहाच्या नखांसारखीच धातूचीनखे असलेली पट्टी असते. पंजाच्या मागच्या बाजूस असलेली धातूची पट्टी मनगटावर घट्ट बसतेव नखे असलेली पट्टी बोटांच्या खालच्या बाजूस येते. या रचनेमुळे शस्त्रावर घट्ट पकडबसते, तसेच वार करणारा नखांचा भाग बोटांखाली लपल्यामुळे शस्त्र सहजासहजी शत्रुला दिसतनाही. या शस्त्राचा उपयोग ठोसा देणे, वार करणे, ओरबाडणे यासाठी होतो.

अस्वली कट्यार: याला अस्वलाचा पंजाही म्हणतात. याचीपकड कट्यारीसारखीच असते, पण पुढच्या बाजूस पात्या ऐवजी अस्वलाच्या नखांसारखी धातूचीनखे असतात. या शस्त्राचा वापर वार करणे व फाडून ओढणे यासाठी करतात.

सुरा हेप्राचीन अस्त्र आहे. प्रागैतिहासिक काळात दगड, हाड, हस्तीदंत यांपासून सुरा बनविलाजात असे. ताम्रयुगात धातूंचा वापर सुर्‍यासाठी होऊ लागल्यावर त्याचा विकास झाला. एकधारीपात्याबरोबर दुधारी पात्याचे सुरे वापरात आले. सुरी ही सूर्‍याची लहान आवृत्ती आहे.सुर्‍याचे पाते मुठीजवळ रुंद व टोकाकडे निमुळते होत जाते. सुर्‍याची मूठ धातूची, लाकडीकिंवा हस्तिदंती असते. सुर्‍याचा उपयोग जवळून होणाऱ्या झटापटीत केला जात असे.