कबूतर (Rock Dove)

              शास्त्रीय नाव (Columba livia)कोलंबा लिवियाअसून ही कपोताद्य कुळातील पक्ष्यांची प्रजाती आहे. या पक्ष्याच्या अनेक उपजाती आहेत, त्यातील कोलंबा लिविया डोमेस्टिका ही उपजात माणसाळलेली, पाळीव असल्याने जास्त परिचित आहे.

      आपल्या रोजच्या पाहण्यात येणारा,भिंतींच्या कपारी, झुन्या पडीक इमारती, ओसाड घरे, पडक्या विहिरी मंदिरे, चर्च, सरकारी इमारती, रेल्वे स्टेशन, शाळा इ. मध्ये वर्षानुवर्षे हक्काचे स्थान ठोकून असलेला, मठ्ठ, हावरट, अतिशय आळशी जीवन जगणारा,नावडणारापक्षी म्हणजे कबूतर. दगडी पाटीसारखा राखट रंगाचा, गळ्यावर आणि छातीवर हिरवी जांभळट झाक, डोळे आणि पाय लाल रंगाचे, पंखांवर दोन आडवे पट्टे, आणि शेपटीच्या टोकावर एक आडवा काळा पट्टा, साधारणतः 32सें. मी. आकारमानाचा असून नर-मादी दिसायला सारखेच असतात.

1.Rock Dove

       राजे महाराजांच्या काळापासून दुसर्यामहायुद्धा पर्यंत संदेश वहनाच काम कबूतरच करायची. त्याकाळी परस्परांच्या आप्तांना काही संदेश पाठवायचा झाल्यास कबूतराच्या पायाला चिट्ठी बांधून संदेश पाठवला जायचा. कबूतराची स्मरणशक्ती खूप चांगली असते त्यामुळे संदेश वहनाचे काम कबूतरे चोख करत असत.

            इ. स. 1150 मध्ये बगदादच्या सुलतानाने कबुतरांची डाक सेवा चालू केली, आणि हि सेवा इ.स. 1258 पर्यंत कार्यरत होती, पहिल्या महायुद्धात सुद्धा कबुतरांचा उपयोग संदेशवहनासाठी करण्यात आला होता. दुसर्या जागतिक महायुद्धात जवळपास 32 कबूतरांना1943  साली स्थापन केलेले डिकिन पदक त्यांच्या शौर्य सेवे साठी प्रदान करण्यात आले. ह्या महायुद्धात शत्रू सैन्यांच्या सीमा रेषेवर असणार्या अमेरिकन प्रतिनिधीना गुप्त संदेश पाठवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात उपयोग करण्यात आला.

           मूळ स्थानी परत येण्याच्या कबूतरांच्या सहज प्रवृत्ती बरोबरच कबूतरांच्या काही जातीं मध्ये भरारी घेताना कसरती करण्याची प्रवृत्ती असते. हेलकावे घेणे, उडतासताना मधेच उलटे होणे, कवायती करणे इ. हि प्रवृत्ती पाळीव कबूतरां मध्ये जास्त प्रमाणात आढळते.

            बरेचजण छंद, आवड जोपासण्यासाठी कबुतरांचे पालन करतात. तसेच बर्याचदा कबुतरांची स्पर्धा हा छंद जोपासण्यासाठी कबूतरे पाळतात. कबुतरांच्या स्पर्धेत त्यावर पैसा पण लावला जातो. कबूतर पाळणे हे फार खर्चाचे काम आहे, त्यासाठी ऐसपैस कबुतरखाने बांधणे, बगीचे बांधणे, दैनिक खाद्य, पशु वैद्यकीय सेवा खर्च इ. तसेच ते फार जिकीरीचे काम आहे. कबुतरांच्या पोषणा साठी योग्य संतुलित आहार देणे उदा - बार्ली (जव), मका, गहू, ओट्स, ब्राऊन राइस, ज्वारी, तूर, हिरवे वाटणे, जवस सुर्यफुल बिया इ. तसेच कबुतरखाने वेळोवेळी साफ करणे एवढेच नाहीतर एका विशिष्ट तापमानात कबुतरांना ठेवणे. त्यांचे शरीराचे तापमान स्थिर आहे का हे दर काही कालावधीनंतर पाहावे लागते. कबुतर हा समूहाने राहणारा पक्षी आहे जर एखादे कबुतर आजारी पडले तर इतर कबुतर पण लगेच आजारी पडतात. आजारी कबुतराला लगेच वेगळे करावे लागते. त्यांना होणार्या संसर्ग जन्य रोग पासून जपावे लागते.  

           कबूतराचे घरटे अतिशय ओबड धोबड असते. मुळ्या, डहाळ्या, गवत आणि काटक्या वापरून केलेले असते. जंगली प्रजाती कधीकधी दुसर्या पक्ष्यांच्या घरट्याचा उपयोग करतात.कबुतर नेहमी पांढर्या स्वच्छ रंगाची दोनच अंडी घालतात. अंडी उबवण्याचा कालावधी हवामानानुसार 14 ते 18 दिवसांचा असतो. आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे पिट्युटरी हार्मोन प्रोलाक्टिनच्या मुळे जशी सस्तन प्राण्यात दुध निर्मिती होते त्याप्रमाणे नर आणि मादी मध्ये पिजन मिल्कची वाढ होत असते. त्यावरच पिल्लांचे पोषण होत असते. खाद्यासोबत ते पिल्लांना भरवले जाते. सरासरी 17-18 दिवसात अंड्यातून पिल्लू जन्मास येते. अंड्याच्या कवकाचा पहिला तडा जाऊन पिल्लू पूर्णपणे बाहेर पडण्यास15-30 तासांचा अवधी लागतो. नवजात पिल्लाची वाढ झपाट्याने होते साधारण दोन दिवसातच पिल्लाचे वजन दुपटीने वाढते. 32-35 दिवसात त्यांची पूर्ण वाढ होऊन हवेत भरारी घेण्यास ते सक्षम होतात

2. नवजात पिल्ले

       कबुतरे हि वसाहत करून राहणारा पक्षी असल्यामुळे त्यांना एकमेकांचा सहवास आवडतो. त्यांचे जेथे जेथे वास्तव्य असते ती ठिकाणे अतिशय घाणेरडी असतात. गूटर- गू गूटर- गू असा नरपक्षी गळा फुगवून आवाज काढतो तेव्हा तो मादिसमोर गोलगोल फेर्या मारत असतो.बर्याच प्रजातीतील कबुतरांना पावसात भिजायला आवडते. तसेच लहान तलाव व डबक्यात स्नान करणे पसंत करतात. कबुतर पाणी पंपा सारखे ओढतो पाणी पिताना चोच संपूर्णपणे बुडवून ठेवतात.

          बर्याचदा कबूतरे मान ताणून घू घू असा आवाज काढतात. हा आवाज काही हाका मारण्यासाठी किंवा धोक्याची सूचना देण्यासाठी असतो. घाबरलेली कबुतरे अशा हाक सारख्या देऊन आपली पिसे व शेपटी पसरवतात

      काही कबूतर प्रजातीची छायाचित्रे

3. Laughing Dove

      .

4. Spotted Dove

 
        
5.Yellow Footed Green Pigeon

                                                                                                         

6. Eurasian Collared Dove




7.Emerald Dove




                                                 आरती दुगल
                                                 
                                           संदर्भ - पक्षी संदर्भित पुस्तके
                                           फोटो - 1.Rock Dove -

                                                   कावळा (House crow)

           आपल्या सर्वांनाच माहित असलेला, रोजच पाहण्यात आलेला एवढेच नव्हे तर लहान पणापासून काऊ-चिऊ चा घास/ काऊ-चिऊच्यागोष्टी ऐकतचआपण मोठे झालोत,असा हा अत्यंत हुशार, चाणाक्ष, चपळ सर्व परिचित पक्षी म्हणजे कावळा ..               

              काकाद्य (Corvidae)(कोर्व्हिडी) किंवा काक कुळातील हा असून याच्या बऱ्याच जाती असून त्या जगाच्या वेगवेगळया भागांत आढळतात.भारतात नेहमी दिसणाऱ्या कावळयांत दोन जाती आढळतात, एक गाव कावळा/गृह कावळा(House crow) आणि दुसरा डोमकावळा (Jungle crow). गावकावळयाचे शास्त्रीय नाव कोर्व्हस स्पलेंडेन्स (Corvus splendens) व डोमकावळयाचे कोर्व्हस मॅक्रोऱ्हिकस (Corvus macrorhynchos)असे आहे.

              हा सुमारे 16-17इं. (40-42सें. मी.) आकाराचा,  शरीराचा रंग सामान्यतः काळा असून त्यात जांभळया, निळया  रंगाच्या छटा असतात. मानेच्या भोवती करडया रंगाचा रुंद पट्‌टा असतो; मान, पाठीचा वरचा भाग आणि छाती यांचादेखील रंग करडा असतो. चोच मजबूत असून भक्ष्य फाडण्याकरिता उपयोगी पडते. चोच आणि पाय काळया रंगाचे असतात. डोळे गडद तपकिरी रंगाचे असतात. दृष्टी तीक्ष्ण असते. आवाज मोठा आणि कर्कश असतो.  नर-मादी दिसायला सारखेच असतात.

             कावळा संपूर्ण भारतभर आढळणारा पक्षी असून भारताशिवाय तो बांगलादेश, नेपाळ, पाकिस्तान, श्रीलंका, म्यानमार, मालदीव इ.  देशांमध्ये सपाट भूप्रदेश ते डोंगराळ भागात सर्वत्र आढळतो.
गृह कावळ्याच्या आकार आणि मानेजवळील राखाडी रंगाच्या छटांवरून सहज ओळखता येतो.

              कावळा संघचारी (गटागटाने राहणारा) पक्षी आहे. माणसाच्या सहवासामुळे तो चांगलाच धीट झालेला असून खोडया करण्यात प्रवीण बनलेला आहे. तो उद्धट असून सर्वभक्षक आहे. डोळा चुकवून तो हळूच घरात शिरतो व एखाद्या खाण्याचा पदार्थ चटकन उचलून पसार होतो, तो सदैव जागरुक असतो. संकटाचा यत्किंचित जरी संशय आला तरी तो उडून जातो. अन्नाच्या बाबतीत त्याच्या नजरेतून काहीही सुटत नाही, मग तो मेलेला उंदीर असो, उघडे अन्न असो, कोळणीची माशांनी भरलेली पाटी असो किंवा ताटा मधली पोळी असो तो ती शिताफिने पळवतो. त्याची हि कृत्ये जरी आवडणारी नसली तरी तो शहर स्वच्छ ठेवण्याचे काम निश्चित करतो.

                 कावळ्याचा विणीचा हंगाम एप्रिल ते जून असतो. कावळा आपले घरटे झाडावर साधारणतः 3 ते 8 मीटर उंच ठिकाणी फांद्यांच्या दुबेळक्यात बांधतो. नर आणि मादी दोघेही ते बांधण्याचे काम करतात. घरटे काटक्याकुटक्यांचेअसून त्याला लोकरीचे धागे, चिंध्या काथ्या असूनघरट्याच्या मध्यभागी वाटीसारखा खोलगट भाग असतो. या खोलगट भागात मादी ४-५ अंडी घालते. त्यांचा रंग फिक्कट हिरवा निळा असून त्यावर तपकिरी रंगाचे लहान ठिपके किंवा रेषा असतात. अंडी उबविण्याचे व पिल्लांना भरविण्याचे काम नर व मादी आळीपाळीने करतात. आपल्या पिल्लांबरोबरच कोकिळाच्या पिल्लांना देखील खाऊ घालून कावळा त्यांना वाढवीत असतो.

              बगळ्यांच्या विणीच्या ठिकाणांना त्याचा फार धोका असतो. त्या जागां भोवती त्याचे थवेच्या थवे असतात. पक्ष्यांच्या घरट्यावर हल्ला करून पिल्लांना व अंड्यांना पळवून नेतात व खाऊन टाकतात.

              कावळ्याविषयी भारतीय समाजात काही रूढी आहेत मृताच्या क्रियेच्या दहाव्या दिवशी पिंडदानाच्या वेळी तसेच श्राद्धाच्यावेळी भाताच्या पिंडाला कावळ्याने स्पर्श केला म्हणजे तो मृतात्म्याला पोहोचतो असे मानले जाते. तसेच रोजच्या अन्नातील एक घास कावळ्यासाठी काढून ठेवण्याची प्रथा आहे. तसेच कावळा दाराशी ओरडत बसला तर अचानक कोणीतरी पाहुणा घरी येणार असा संकेत समजला जातो.

डोमकावळा(Jungle crow) -  याचे शास्त्रीय नाव कोर्व्हस मॅक्रोऱ्हिंकस असे आहे. डोमकावळा साध्या कावळ्यापेक्षाथोडा मोठा असून त्याची लांबी 18-23 इंचअसते.रंग चकचकीत काळा असून त्यात जांभळ्या रंगाची झाक असते; डोळे तपकिरी रंगाचे; चोच जाड, मजबूत आणि काळी; पाय काळे असतात. डोमकावळ्याचा आवाज  घोगरा असून हा साधारण पणे मनुष्यवस्ती पासून दूर असतो 

       भारत, श्रीलंका आणि ब्रह्मदेश मध्ये डोमकावळा आढळतो. हिमालयात 3,965 मी. उंचीपर्यंत तो सापडतो. ऋतुमानाप्रमाणे हिमालयातील आपले स्थान तो बदलतो; उन्हाळ्यात तो वर जातो आणि हिवाळ्यात खाली उतरतो.

                नर आणि मादी दिसायला सारखीच असतात.हा जंगली प्रदेशातील असला, तरी थोड्याफार प्रमाणात ते खेड्यापाड्यात, गावात किंवा शहरात येतो. साध्या कावळ्याला याची नेहमी भिती वाटते. यांचा प्रजोत्पादनाचा काळ उत्तर भारतात मार्चपासून मेपर्यंत आणि दक्षिणेत डिसेंबर ते एप्रिल असतो. याचे घरटे कावळ्याच्या घरट्यासारखेच असते. मादी दर खेपेस चार-पाच निळसर हिरव्या रंगाची अंडी घालते; त्यांच्यावर तपकिरी ठिपके व रेषा असतात. घरटे बांधणे, अंडी उबविणे आणि पिल्लांना भरविणे इ. कामे नर व मादी दोघेही करतात.

                कावळा सर्वाना अतिपरिचित असा पक्षी ..बहुधा नावडता ..पण माझा आणि कावळ्याच खास नातं आहे .. 'खास मैत्री' आहे असं म्हटलं तरी चालेल.माझे कावळ्याच्या बाबतीत काही मजेशीर अनुभव आहेत. आमच्या बाल्कनी मध्ये मी पक्ष्यांसाठी भांडभर पाणी आणि दाणा / शिजवलेले अन्न रोज ठेवेते. पक्षांसाठी एक खास साधारण दीड फुटी लाकडी फळी ठेवली आहे त्यावर दाणा- पाणी ठेऊन त्यावर त्यांना ऐसपैस बसतायेईल एवढी जागा ठेवली आहे. खूप वेगवेगळ्या प्रकारचे पक्षी रोज येउन बाल्कनीत दिवसभर धुडघूस घालत असतात ..त्यातल्यात्यात माझी कावळ्या बरोबर जास्त गट्टी आहे. कारणच तसा आहे.. मी रोज सकाळी चहा प्यायला ग्यालरीत बसले कि हे कावळे महाराज तेथे येतात. त्यांना रोज सकाळी बिस्कीट लागते. त्याची रोजची वेळ पण ठरलेली आहे. साधारण 6: 30 च्या सुमारास येतो तो .. कधी कधी उठायला उशीर झाला तर नुसता ओरडून ओरडून जागं करतो. सकाळच बिस्कीट खाउन निघून जातो. मग साधारण 8 च्या सुमारास पोळ्या करतांचा वास आला कि स्वारी परत ग्यालरीत येउन बसते. त्याला ताजी ताजी पोळी दिली कि मग एकदम खुश .. हा प्रकार गेले अडीच तीन वर्ष चालू आहे. त्यामुळे रोजच्या भेटी- गाठी मुळे आता आम्ही दोघे एकमेकांना चांगलेच ओळखू लागलो आहोत ..कधी कधी तो सकाळी आला नाही तर आठवण येते त्याची 'असं काय काम निघालं असेल कि आज कावळे बुवांना येयला वेळ मिळाला नाही' ... किंवा कधी घरात मी नसेन गावाला गेले असेन तर हा येउन ओरडत बसतो कट्ट्यावर असे शेजारचे सांगत होते मला .. म्हणजे मी नसेन तर त्याला पण माझी आठवण येतेच ..त्यामुळेच हा माझा खास मित्र अस म्हणते मी ...

                 गेले सात - आठ महिने तर मला रोज कावळा आणि फ्यामिली मला भेटायला येतात. 'कावळा- कावळीण आणि बेबी कावळा' ... एकदा असंच उन्हाळ्याच्या दिवसात मी त्याला फळीवर दोन - चार चमचे आमरस घातला मग काय स्वारी एकदम खुश .. आपल्या फ्यामिलीला बोलावले आणि आमरस फस्त केला ..आणि तो खुशीत असला कि आमच्या कट्ट्यावरून उड्या मारत येरझार्या घालत असतो ..त्याचा हा स्वभाव परिचित झालाय मला .. 

                  माझ्या कल्याण मधल्या आजी कडे पण रोज एक कावळा येतो त्याची आवड अजीबच आहे त्याला रोज कवडीचे दही लागते ..म्हणजेच जाड, घट्ट दही दिला कि तो खुश, बाकी काही घातलं तर तो खात नाही, जो पर्यंत दही मिळत नाही तो पर्यंत स्वयंपाक घराच्या खिडकीत बसून मान वाकडी करत आत डोकावत बसतो ..                             

                 परवा असाच एक किस्सा झाला मी ऑफिस मधून लवकर घरी आले, येताना ढोकळा घेऊन आलेले ढोकळा खायला सुरवात करणार तोच हा ग्यालरीत येउन बसलेला आणि ग्यालारीच्या दारातून आत डोकावत बसलेला ..मी आत काय करतीये ते बघत .. आणि माझ्या हातात ढोकळा दिसताच जोरजोरात ओरडायला लागला ..मी पण त्याला आवाज देत 'आले रे! देते तुला पण .. असं म्हणाले तर हा पठ्ठ्या लगेच त्याच्या खाऊच्या फळी वर जाऊन बसला माझी वाट पाहत. जणू काही मी बोललेले त्याला सगळे कळते असेच मला वाटले. ढोकळा देताच एक घास खाल्ला आणि आणि मोठ मोठ्याने ओरडायला लागला. हा इतक्या मोठ्याने का ओरडतोय हे कळेनाच मला .. जवळ जवळ सात - आठ मिनटे त्याचे ओरडणे चालू होते ..मी पण दहा वेळा ग्यालरीत डोकावून पाहिले होते ..पाणी तर ठेवले होते ...अजून काय पाहिजे आहे ह्याला? असा प्रश्न पडला ..नंतर थोड्या वेळातच ह्याचा सर्व मित्र वर्ग  जवळ जवळ 7-8 कावळे माझ्या ग्यालरीत जमा झाले ...जणू काही कावळ्यांच सम्मेलनच असावं असं वाटलं मला..सोसायटीतले खालून जाणारे येणारे लोक यांच्या गोंगाटाने माना वर करून माझ्या ग्यालरीत बघत जाऊ लागले ..साहजिकच आहे 'एवढे कावळे ह्यांच्या ग्यालरीत काय करत असतील' असा प्रश्न त्यांना पण पडला असेल ...अधिक भर म्हणजे त्यात कावळे फ्यामिली सुद्धा तेथे हजर .. मग काय जो ढोकळा घातलेला तो एका मिनटात फस्त आणि अजून जोरजोरात ओरडणे सुरु ..अजून मागणी ..मग मी अजून ढोकळ्याच्या तीन - चार वड्या घातल्या ...सगळे त्यावर अगदी तुटून पडले ..पाव किलोच्या वर ढोकळा ह्या अचानक भरलेल्या संमेलनात फस्त करून मित्र वर्ग तेथून निघून गेला आणि नेहमीचा कावळा आणि फ्यामिली तिथेच फळीवर बसलेली ..आणि तो ग्यालरीत कट्ट्यावर इकडून तिकडे फेर्यामारात चालत होता ..प्रत्येक फेरीला माझ्याकडे मान वाकडी करून बघून पुढे जाई .. त्याचा हा आनंद मला परिचित होता ..पण त्याच्या ह्या वागण्याचे मला खूप हसू येत होते. रोजच्या भेटी मुळे तो मला चांगलाच ओळखू लागला होता ..अगदी मी ग्यालरीत कट्ट्याला टेकून उभी राहिले आणि हा पण कट्ट्यावर असेल तरी कधी उडून गेला नाही किंवा उडून जर पुढे बसला नाही ..गेल्या अडीच वर्षात आमची खूपच छान गट्टी झाली असून तो माझ्या खास मित्र परिवारापैकी एक वाटतो मला..

                                                    आरती दुगल
                                                     30.01.2015

                                                   माहिती स्त्रोत - मराठी विश्वकोश
                                                                                                                             पक्षी- संदर्भ ग्रंथ

                                                                                                       फोटो - 1. अमोल नेर्लेकर
                                                                                                                  2. गुगल

                           कोकिळ (Asian Koel)

        ऑफिसच्या खिडकीतून सहज डोकवत असताना समोरच्या आंब्याच्या झाडावर एकसुंदर कोकिळ नर आणि मादी जोडी दिसली जवळ जवळ दोन तास त्यांचा निवांतमुक्काम आंब्याच्या झाडावर होता. दोन तास त्यांचे निरीक्षण करत असतानाच मनात विचार आला ह्याची आणि  इथम्बुत माहिती मिळवावी मग काय आपले गुगल आहेच .. गुगल वरून पक्ष्यानवरच्या पुस्तकांची यादी काढून, लायब्ररी मधून.. तर काहीपुस्तक विकत घेऊन माहिती गोळा केली. थोडी फार माहिती मिळाली विकिपीडिया वरून .. लहानपणा पासूनच नेहमी बघत आलेला साधारणतः वसंत ऋतूच्या आगमनाबरोबर कु ςς ऊ, कु ςς ऊ असा आवाज काढून साधारणतः श्रावण  महिन्यापर्यंत गाणारा आणि सबंध हिवाळाभर मौन पाळणारा आणि नेहमी आपल्याला ऐकू येणारा मधुर पंचमस्वरात ला परिचित आवाज कोकिळ(नर) चा असतो; कोकिळेला(मादी) गाता येत नाही. गायला सुरुवात करताना कोकिळ प्रथम हळूहळू गाऊ लागतो पण थोड्याच वेळाने गाण्याचा वेग वाढत जाऊन सूरही चढत जातो. गाणे रंगात आले असतानाच एकदम थांबते व थोड्या वेळाने पुन्हा सुरू होते. कोकिळा झाडावर बसून बुड् बुड् बुड् असा आवाज काढते किंवा एका झाडावरून दुसऱ्यावर उडत जातांना किक् किक् किक् असे सूर काढते.
               कोकिलाद्य (Cuculidae) (क्युक्युलिडी) कुळातला हा पक्षी असून याचे शास्त्रीय नाव यूडिनॅमिस स्कोलोपेशियस आहे. त्याचे शास्त्रीय नाव Eudynamys scolopaceascolopacea (Linnaeus) असे आहे. त्याला इंग्रजी मध्ये AsianKoel असे नाव असून संस्कृत मध्ये पिक, कोकिल व हिंदीत कोयल अशी नावे प्रचारात आहेत.परभृत हा कोकिळेला समानार्थी संस्कृत शब्द असून त्याचा अर्थ ज्यांची पिल्ले इतर पक्षी वाढवतात असा होतो.

        साधारणतः 15-18इं आकाराचा , भारतासह बांगलादेश, पाकिस्तान, म्यानमार, श्रीलंका इ. देशात  आढळणारा कोकिळ हा वृक्षवासी असून, झाडांची दाट राई, गर्द पालवी असणारी मोठी झाडे, बागा इ. ठिकाणी दिसून येतो

         कोकिळ कावळ्या पेक्षा सडपातळ असून शेपटी जास्त लांब असते. कोकिळ (नर) पूर्णपणे तकतकीत निळसर,काळ्या रंगाचा असून कोकिळा (मादी) तपकिरी रंगाची असते; तिचे पंख, शेपूट, छाती आणि पोट यांवर पांढरे पट्टे आणि शरीराच्या बाकीच्या भागावर पांढरे ठिपके असतात. डोळे गडद लाल रंगाचे व चोच फिकट पोपटी रंगाची असते

                 कोकिळ वड, पिंपळ व याच प्रकारच्या इतर झाडांची फळे, मध खाऊन उदरनिर्वाह करतो. पण यांशिवाय सुरवंट, किडे, गोगलगायीदेखील यांचे आवडते खाद्य आहे.

               कोकिळांचा विणीचा हंगाम एप्रिलपासून ऑगस्टपर्यंत असून तो कावळ्याच्या हंगामाशी जुळणारा आहे. कोकिळ घरटे कधीही बांधीत नाहीत. कोकिळा आपली अंडी इतर पक्ष्यांच्या बहुधा कावळ्याच्या पण कधीकधी डोमकावळ्याच्या घरट्यात घालते, कोकिळा आपले घरटे बांधत नाही तसेच ते आपल्या पिलांची देखभालही करत नाही. कोकिळेचे अंडे कावळ्याच्या अंड्यासारखेच पण काहीसे लहान असते. त्याचा रंग करडा हिरवा किंवा स्लेट पाटीच्या रंगाप्रमाणे निळा काळा असून त्यावर तांबूस तपकिरी ठिपके असतात. अंड्यांतून पिल्ले बाहेर पडल्यावर कावळे किंवा इतर पक्षी आपल्या पिल्लांच्याबरोबरच कोकिळाच्या पिल्लांचेही लालन-पालन करतात. कोकिळेचे नर पिल्लू काळ्या रंगाचे असते, मादी पिल्लू देखील प्रौढ कोकिळेपेक्षा जास्त गहिऱ्या रंगाचे-जवळजवळ काळे असते इतर पक्ष्यांच्या घरट्यात सोडून दिलेली अंडी उबविणे, पिलांना खाऊ घालणे वगैरे कामे असे पालक माता-पिता करतात. सहसा त्यांची स्वतःची पिले अंड्यातून बाहेर येण्या आधी कोकिळेची पिले बाहेर आलेली असतात आणि त्यांची वाढही इतर पिलांच्या मानाने वेगाने होते. कोकिळाची पिल्ले मोठी होऊन स्वतःचा चरितार्थ चालविण्यास समर्थ झाली म्हणजे कावळ्यांचा किंवा पालक पक्षांचा आणि त्यांचा संबंध तुटतो.