भोरगिरी - भिमाशंकर - खांडस हा प्राचिन व्यापारी मार्ग होता. त्याकाळी कल्याण बंदरात उतरणारा माल ह्या मार्गाने घाटावर जात असे. भिमाशंकर पायथ्याचा खांडस बाजुचा (कोकणातला) पदरगड आणि राजगुरुनगर बाजुचा (घाटावरचा) भोरगिरी हे दोन प्राचीन किल्ले ह्या मार्गाचे रक्षण करण्यासाठी बांधलेले होते. तसच भिमाशंकर आणि भोरगिरीच कोटेश्वर मंदिर ही विश्रांती स्थान होती. भोरगिरी गावातील भिमा नदीच्या काठी असलेल प्राचीन कोटेश्वर मंदिर झंझ राजाने बांधलेल होत अस म्हणतात. आता त्याजागी नविन मंदिर उभ असल तरी पुरातन मंदिराचे अवशेष आजुबाजूला विखुरलेले पाहायला मिळतात. त्यावरुन मंदिराची कल्पना करता येते.

भिमाशंकर ते भोरगिरी हा ट्रेक मुंबईकरांना आणि पुणेकरांना खालील मार्गांनी करता येतो. अंतर ८ किमी आहे. हा ३ तासाचा सोपा ट्रेक आहे. 

१) मुंबई - भोरगिरी - भिमाशंकर - खांडस - मुंबई 

मुंबई - तळेगाव मार्गे -चाकण- राजगुरुनगर गाठावे. राजगुरुनगर - चास - वाडा भोरगिरी असा प्रवास करुन भोरगिरी गाठावे. (राजगुरु नगर ते भोरगिरी अंतर ५५ किमी आहे). राजगुरु नगरहुन वाडाला जाण्यासाठी बसेस आणि जीपची सोय आहे. वाडा ते भोरगिरी स्पेशल जीप करुन जावे लागते. राजगुरु नगर ते भोरगिरी स्पेशल जीप करुनही जाता येते.

मुंबईहुन बोरीवली - भोरगिरी ही बस भोरगिरीला सकाळी १०.०० वाजता पोहोचते. कल्याण - भोरगिरी ही बस भोरगिरीला दुपारी २.०० वाजता पोहोचते. दोनही बस १५ मिनिटे थांबुन परत जातात. या दोनही बस राजगुरुनगर मार्गे भोरगिरीला जातात.

भोरगिरी - भिमाशंकर अंतर ८ किमी आहे. हा ३ तासांचा सोपा ट्रेक आहे. भोरगिरी गावातून गावा मागील डोंगरावर असलेल्या किल्ल्याच्या अर्ध्या उंचीवर कातळात खोदलेल्या दोन गुहा आणि त्यांच्या बाहेर फ़डकत असलेला भगवा झेंडा दिसतो. एक छोटा ओढा ओलांडुन आपण पाच मिनिटात किल्ल्याच्या पायथ्याशी पोहोचतो. पायथ्यापासून ५ मिनिटात आपण पहिल्या गुहेपाशी पोहोचतो. गुहा पाहुन झाल्यावर पुन्हा आलेल्या वाटेने परत जाऊन गुहेच्या विरुध्द दिशेला असलेल्या पायवाटेने (डोंगर डाव्या बाजूला आणि दरी उजव्या बाजूला ठेउन) डोंगर चढुन पाच मिनिटात आपण कोसळलेल्या तटबंदीतून गडमाथावर प्रवेश करतो. गडमाथा साधारणपणे गोल आहे. गडमाथ्यावरील अवशेष पाहायला अर्धा तास पुरतो. गडमाथ्यावर गर्द झाडीत काही पिंडी आणि वीरभद्राची भंगलेली मुर्ती उघड्यावर ठेवलेली आहे. या पिंडींच्या जवळच एक वाट खाली उतरतांना दिसते. या पायवाटेने खाली उतरल्यावर डाव्या बाजूला पायवाट खाली उतरते तिथे उध्वस्त प्रवेशव्दाराचे अवशेष पाहायला मिळतात. या प्रवेशव्दारातून जाणारी पायवाट भिमाशंकरला जाते.

 पायवाटेने गर्द झाडीतून एक डोंगर अर्धा उतरुन आपण दोन डोंगरांच्या घळीत येतो. दुसरा डोंगर चढल्यावर आपण भोरगिरी भिमाशंकर या कच्च्या रस्त्यावर येतो. भिमा नदीचा प्रवाह डाव्या बाजुला ठेउन भिमाशंकरकडे जातांना दोन छोटे ओढे ओलांडावे लागतात. त्यापुढे भिमा नदीचा प्रवाह ओलांडावा लागतो. हा प्रवाह उथळ असला तरी पावसाळ्यात पाण्याला जोर असतो. अशावेळी बरोबर रोप बाळगावा. या ठिकाण पर्यंत कच्चा रस्ता आहे. प्रवाह ओलांडल्यावर पुढे दोन पायवाटा फ़ुटतात. सरळ जाणारी वाट थेट भिमाशंकरला जाते. तर डाव्या बाजुला असलेला भिमा नदिला मिळणारा प्रवाह ओलांडून (नदी उजव्या बाजुला ठेउन) १५ मिनिटे वर चढत गेल्यावर आपण भिमाशंकरहुन गुप्त भिमाशंकरला जाणार्‍या वाटेवर पोहोचतो. इथुन ५ मिनिटे खाली उतरुन गेल्यावर आपण गुप्त भिमाशंकरच्या वरच्या बाजुला भिमा नदीच्या प्रवाहाजवळ पोहोचतो. पावसाळ्यात या प्रवाहाला जास्त पाणी असल्यास प्रवाह ओलांडण्यासाठी रोपची आवश्यकता भासते. त्यामुळे ३० फ़ुटी रोप बरोबर बाळगणे सुरक्षेच्या दृष्टीने आवश्यक आहे.

गुप्त भिमाशंकर पाहुन मळलेल्या पाउलवाटेने भिमाशंकरला पोहोचण्यासाठी अर्धा तास लागतो. मुंबई भोरगिरी हा पहिल्या दिवसाचा पाच तासाचा प्रवास, कोटेश्वर मंदिर, भोरगिरीचा किल्ला, गुप्त भिमाशंकर आणि भिमाशंकर मंदिर ही ठिकाण पहिल्या दिवशी पाहुन होतात. दुसर्‍या दिवशी सकाळी हनुमान मंदिर आणि नागफ़णी पाहुन दुपारच जेवण करुन गणेश घाट किंवा शिडी घाटाने ३ ते ५ तासात खांडसला उतरता येते. 

२) वरील ट्रेक उलट्या मार्गाने म्हणजेच मुंबई - कर्जत - खांडस - भिमाशंकर - भोरगिरी या मार्गाने केल्यास थोडा कठीण होतो. कारण आपण कोकणातून चढुन घाटावर जातो.  भिमाशंकरला पोहोचल्यावर त्याच दिवशी नागफ़णी आणि भिमाशंकर मंदिर पाहुन घ्यावे. दुसर्‍या दिवशी सकाळी लवकर उठुन भिमाशंकर - भोरगिरी हा ट्रेक चालु करावा. वाटचालीत गुप्त भिमाशंकर, भोरगिरी किल्ला, कोटेश्वर मंदिर ही ठिकाण पाहावीत. भोरगिरीहुन सकाळी १०.०० आणि दुपारी १४.०० वाजता अशा दोनच एसटी असल्याने वेळेचे काटेकोर नियोजन कराव. भोरगिरीहुन - राजरुनगरसाठी जीप मिळण कठिण आहे. तसेच भोरगिरीत जेवणाची सोय होणेही कठीण आहे. त्याकरता राजगुरुनगर गाठणे आवश्यक आहे. हे ध्यानात ठेउन वेळेच नियोजन कराव. 

३)  मुंबई आणि पुण्याहुन बसने भिमाशंकर गाठावे. भिमाशंकरचे मंदिर पाहून भिमाशंकर - भोरगिरी हा ट्रेक चालु करावा. वाटचालीत गुप्त भिमाशंकर, भोरगिरी किल्ला, कोटेश्वर मंदिर ही ठिकाण पाहावीत. हा ट्रेक एक किंवा दोन दिवसाचा करता येईल. एक दिवस केल्यास नागफ़णी पाहाता येणार नाही. तसेच एका दिवसाच्या ट्रेकसाठी खाजगी वाहानाने मुंबई आणि पुण्याहुन तळेगाव मार्गे -चाकण- राजगुरुनगर गाठावे. राजगुरुनगर - चास - वाडा - डेहेणे - शिरगाव येथुन भिमाशंकरला जाणारा फाटा आहे (अंतर २१ किमी) या मार्गाने भिमाशंकर गाठावे. भिमाशंकरला पाय उतार होऊन वाहान भिमाशंकर (२१ किमी) शिरगाव (१२ किमी) भोरगिरीला बोलवुन घ्यावे आणि आपण वर दिलेल्या मार्गाने भोरगिरी ते भिमाशंकर चालत यावे.   

४)  पुण्याहुन भोरगिरी - भिमाशंकर - भोरगिरी हा ट्रेक एक दिवसात करता येतो. त्यासाठी खाजगी वाहानाने भोरगिरी गाठुन कोटेश्वर मंदिर, भोरगिरीचा किल्ला, गुप्त भिमाशंकर आणि भिमाशंकर मंदिर ही ठिकाण पाहुन परतीचा प्रवास त्याच दिवशी करता येईल. वेळेचे व्यवस्थापन व्यवस्थित केल्यास हा ट्रेक एका दिवसात करता येतो. (बरोबर विजेरी (टॉर्च) बाळगणे आणि वाटाड्या घेणे आवश्यक आहे. परत येताना अंधार होण्याची शक्यता असते.)

  

जाण्यासाठी :-

 भोरगिरीला जाण्यासाठी मुंबई आणि पुण्याहुन तळेगाव मार्गे -चाकण- राजगुरुनगर गाठावे. राजगुरुनगर - चास - वाडा - डेहेणे - शिरगाव ( येथुन भिमाशंकरला जाणारा फाटा आहे. अंतर २१ किमी) -  भोरगिरी असा रस्ता आहे. (राजगुरु नगर ते भोरगिरी अंतर ५५ किमी आहे). राजगुरु नगरहुन वाडाला जाण्यासाठी बसेस आणि जीपची सोय आहे. वाडा ते भोरगिरी स्पेशल जीप करुन जावे लागते. राजगुरु नगर ते भोरगिरी स्पेशल जीप करुनही जाता येते.

 मुंबईहुन बोरीवली - भोरगिरी ही बस भोरगिरीला सकाळी १०.०० वाजता पोहोचते. कल्याण - भोरगिरी ही बस भोरगिरीला दुपारी २.०० वाजता पोहोचते. दोनही बस १५ मिनिटे थांबुन परत जातात. या दोनही बस राजगुरुनगर मार्गे भोरगिरीला जातात.

 भोरगिरीला येण्याचा दुसरा मार्ग म्हणजे मुंबई आणि पुण्याहुन बसने भिमाशंकर गाठावे. भिमाशंकर ते भोरगिरी अंतर ८ किमी आहे. हा ३ तासाचा सोपा ट्रेक आहे. या ट्रेक बद्दल सविस्तर माहिती वर दिलेली आहे. 

सुचना :- १) भोरगिरी ते भिमाशंकर हा कच्चा रस्ता आहे. भिमानदी आपण जिथे ओलांडतो तिथे हा रस्ता संपतो. पुढे जाण्यासाठी दोन पायवाटा आहेत. एक पायवाट गुप्त भिमाशंकर करुन भिमाशंकरला जाते. तर दुसरी पायवाट थेट भिमाशंकरला जाते. भिमाशंकरला जातानांच गुप्त भिमाशंकर पाहिल्यास पुन्हा त्यासाठी वेगळे येण्याची आवश्यकता भासत नाही आणि वेळ वाचतो. भिवगड ते खांडस ट्रेक करणार्‍यासाठी तर हे आवश्यक आहे.

२) या ट्रेकमधे दोन ठिकाणी भिमा नदीच्या पाण्याचा प्रवाह ओलांडावा लागतो. तसेच गुप्त भिमाशंकर पाहाण्यासाठीही भिमा नदीच्या पाण्याचा प्रवाह ओलांडावा लागतो. प्रवाह उथळ असला पावसाळ्यात पाण्याचा पाण्याची पातळी बर्‍याचदा पटकन वाढते. त्यामुळे ३० फ़ुटी रोप सोबत बाळगावा.   

३) भोरगिरी ते भिमाशंकर ही वाट मळलेली असली तरी वेळ वाचवण्याच्या दृष्टीने, गुप्त भिमाशंकर मार्गे जाणारी वाट पटकन सापडण्यासाठी वाटाड्या घेण आवश्यक आहे. पावसाळ्यात बर्‍याचदा ढग उतरल्यामुळे वाट नीट सापडत नाही. त्यावेळी वाटाड्या आवश्यक आहे.

४) भोरगिरी किल्ल्याची माहिती www.trekshitiz.com या साईटवर मराठी सेक्शन मधे दिलेली आहे.

५) कोटेश्वर मंदिराची माहिती  www.trekshitiz.com या साईटवर Discussion Forum  मधे Temples of Sahyadri सेक्शन मधे दिलेली आहे. 

६) भोरगिरी ते भिमाशंकर ट्रेक मधे पदरगड किल्ला होउ शकत नाही. पदरगडाची माहिती www.trekshitiz.com या साईटवर मराठी सेक्शन मधे दिलेली आहे. 

 

अमित सामंत

वासोटा - नागेश्वर हा सह्याद्रीतल्या एक सुदंर ट्रेक आहे. नागेश्वरला भेट दिल्याशिवाय वासोट्याची भेट पूर्ण होऊच शकत नाही. कोयना अभयारण्याच्या निबिड जंगलातून, नागेश्वरच्या डोंगर धारेवरून वासोट्याची आणि सह्याद्रीच्या रौद्र सौंदर्याची विविध रुप न्याहळत केलेला ट्रेक कायम स्मरणात राहतो. वासोट्यावरुन समोरच एक सुळका आपले लक्ष वेधून घेतो, तो खोटा (छोटा) नागेश्वर, त्याच्या पुढे दुरवर एक सुळका दिसतो त्यालाच नागेश्वर म्हणतात. या सुळक्याच्या पोटात एक गुहा असून, तेथे महादेवाचे मंदिर आहे. नागेश्वरच्या पायथ्याच्या गावातील लोकांच हे श्रध्दास्थान आहे. दरवर्षी शिवरात्रीला या पवित्र स्थानी भक्तांची दर्शनासाठी गर्दी होते. गुहेच्या छतावरून बाराही महिने पाण्याच्या थेंबांचा अभिषेक शिवलिंगावर होत असतो. 

१) सातारा - बामणोली - मेट इंदवली - वासोटा - नागेश्वर - आल्यावाटेने परत मेट इंदवली.

२) सातारा - बामणोली -मेट इंदवली - वासोटा - नागेश्वर - नागेश्वर कुंड - ओढ्याच्या वाटेने - मेट इंदवली

३) सातारा - बामणोली - मेट इंदवली - वासोटा - नागेश्वर - चोरवणे - चिपळूण 

४) चिपळूण - चोरवणे - नागेश्वर - वासोटा - मेट इंदवली -बामणोली - सातारा.

वरील ट्रेकस वेळेचे व्यवस्थापन व्यवस्थित केल्यास चारही मार्गाने एका दिवसात करता येतो.

१) सातारा - बामणोली - मेट इंदवली - वासोटा - नागेश्वर - आल्यावाटेने परत मेट इंदवली :-

वासोटा किल्ल्यावर जाण्यासाठी वापरली जाणारी सर्वात प्रचलित वाट मेट इंदवलीहून आहे. त्यासाठी सातार्‍याहून बामणोली या गावी यावे. सातरा - बामणोली अंतर ३० किमी आहे. सातारा - कास पठार - बामणोली या सुंदर रस्त्याने तासभरात बामणोलीला पोहोचता येते. बामणोलीला जाण्यासाठी सातार्‍याहून बसची सोय आहे. बामणोलीहून कोयना धरणाचा शिवसागर जलाशय लाँचने पार करून मेट इंदवलीला पोहोचायला दिड तास लागतो. 

मेट इंदवलीला वनखात्याचे ऑफ़िस आहे तिथे आपली व आपल्याकडील पाण्याच्या बाटल्या, प्लास्टिकच्या पिशव्या यांची नोंद होते व त्याप्रमाणे प्रत्येक वस्तूसाठी रुपये १०/- डिपॉझिट भरल्यावर गडावर जाण्याची परवानगी मिळते. ( ट्रेक हून परत येताना नेलेल्या सर्व वस्तू परत दाखवल्यावर डिपॉझिट परत केले जाते. जंगलात होणारा प्लास्टीकचा कचरा कमी करण्यासाठी जंगलखात्याने ही अभिनव योजना चालू केली आहे.) 

वन खात्याच्या कार्यालया मागून जाणारी वाट १५ मिनिटात एका छप्पर नसलेल्या मंदिरापाशी घेउन येते. येथे हनुमानाची व गणपतीची मुर्ती आहे. पुढे ओढा ओलांडल्यावर वासोट्याचा चढ चालू होतो. येथून साधारणपणे १ ते १.३० तासात आपण वासोटा आणि नागेश्वरच्या फ़ाट्यावर पोहोचतो. येथून उजवीकडे जाणारी वाट नागेश्वरला जाते. तर सरळ चढत जाणार्‍या वाटेने ३० मिनिटात गडावर पोहोचता येते. मेट इदंवलीहून मळलेल्या वाटेने २ ते २.३० तासात गडावर पोहोचता येते. गड पाहाण्यास १ तास लागतो. 

गड पाहून २० मिमिटात पुन्हा आपण वासोटा नागेश्वर फ़ाट्यापाशी येतो. या फ़ाट्यावरून वाट गर्द झाडीत शिरते. अनेक चढ उतार पार करुन खोट्या नागेश्वरला वळसा घालून (खोटा नागेश्वर आपल्याला यावाटेवरून दिसत नाही कारण आपण जंगलात खालच्या बाजूने मार्गक्रमण करत असतो.) आपण साधारणपणे ४५ मिनिटात जंगलाच्या बाहेर येतो. आता समोर दुरवर नागेश्वरचा सुळका दिसत असतो. इथून डोंगर धारेवरुन चढ उतार पार करत साधारणपणे १.३० ते २.०० तासात आपण नागेश्वर गुहेपाशी पोहोचतो. आल्या मार्गाने परत गेल्यास वासोटा नागेश्वर फ़ाट्यापाशी पोहोचण्यास ३ तास लागतात व तेथून पायथ्यापर्यंत जाण्यासाठी ४५ मिनिट लागतात. 

२) सातारा - बामणोली -मेट इंदवली - वासोटा - नागेश्वर - नागेश्वर कुंड - ओढ्याची वाट - मेट इंदवली :- 

सातारा ते नागेश्वर क्रमांक (१) मधे सांगितल्याप्रमाणे जावे. नागेश्वरचे दर्शन घेउन खाली उतरल्यावर उजवी कडील वाट चोरवणे गावात उतरते तर डावीकडील वाट नागेश्वर कुंडाकडे जाते. डावीकडील वाटेने खाली उतरुन प्रथम नागेश्वर कुंडातील पाणी भरुन घ्यावे. तिथुन खाली उतरायला सुरवात केल्यावर १० मिनिटानी आपल्याला एक ओढा दिसतो. या वाटेवर असंख्य दगडधोंडे पडलेले आहेत. यावाटेने दगडधोंड्यातून, साचलेल्या पाण्याला वळसे घालत आपण २ तासात छप्पर नसलेल्या हनुमानाची व गणपतीची मंदिरापाशी येतो. तेथुन १५ मिनिटात वन खात्याच्या कार्यालयाजवळ पोहोचतो. ही वाट उताराची असल्याने क्रमांक (१) च्या वाटेपेक्षा ओढ्याच्या वाटेने उतरायला कमी वेळ लागतो. 

३) सातारा - बामणोली - मेट इंदवली - वासोटा - नागेश्वर - चोरवणे - चिपळूण :- 

सातारा ते नागेश्वर क्रमांक (१) मधे सांगितल्याप्रमाणे जावे. नागेश्वरचे दर्शन घेउन खाली उतरल्यावर उजवी कडील वाट चोरवणे गावात उतरते तर डावीकडील वाट नागेश्वर कुंडाकडे जाते. उजवी कडील वाटेने खाली उतरल्यास ३ तासात आपण चिपळुण जवळील चोरवणे गावात पोहोचतो. या वाटेने जाण्याचा फ़ायदा म्हणजे ही वाट आणि चोरवणे गाव अभयारण्य क्षेत्राच्या बाहेर आहे. त्यामुळे उशिर झाला तरी चालू शकतो. या वाटेचा तोटा म्हणजे बामणोली ते मेट इंदवली बोटचे जाण्या येण्याचे पैसे द्यावे लागलात. (खाजगी वाहन असल्यास सकाळी बामणोलीला सोडून आपल्याला वाहान चोरवण्याला मागवता येईल. चोरवण्याहून एसटी सकाळची आहे.)

४) चिपळूण - चोरवणे - नागेश्वर - वासोटा - मेट इंदवली -बामणोली - सातारा :-

हा ट्रेक वरील सर्व ट्रेक मधील सर्वात कठीण आणि थकवणारा ट्रेक आहे. कारण चोरवणेहुन (कोकणातून) पूर्ण घाटमाथा चढुन नागेश्वरला याव लागत. या वाटेवर कोठेही पाणी नाही आहे. या वाय़ेने येण्यासाठी चिपळुणहून एसटीने किंवा खाजगी वाहानाने चोरवणे गाठावे. (सकाळची पहिली एसटी उशिरा असल्याने रात्रीच गावात मुक्कामास गेल्यास उत्तम) चोरवणेहुन खडा चढ चढुन नागेश्वर गाठायला ५ ते ६ तास लागतात. या वाटेवर कोठेही पाणी नाही. नागेश्वर पाहून वासोटा गाठतानाही चढ उतार पार करत आपण साधारणपणे २.०० ते ३.०० तासात वासोटा आणि नागेश्वरच्या फ़ाट्यावर पोहोचतो. येथून उजवीकडे जाणारी वाट नागेश्वरला जाते. तर सरळ चढत जाणार्‍या वाटेने ३० मिनिटात गडावर पोहोचता येते. वासोटा पाहून मेट इंदवलीला उतरायला १ तास लागतो. परतीच्या प्रवासासाठी बामणोलीतून बोट आधी सांगुन ठेवावी लागते. यामार्गात शेवटच्या टप्प्यात जंगल नसल्याने आपण भर उन्हात या भागात पोहोचतो. त्यासाठी पहाटे लवकर ट्रेक चालू केल्यास फ़ायदा होउ शकतो. या वाटेचा तोटा म्हणजे बामणोली ते मेट इंदवली बोटचे जाण्या येण्याचे पैसे द्यावे लागलात. तसेच या ट्रेकमधे उशिर होण्याचा पूर्ण संभव असल्याने वनखात्याच्या कारवाईस सामोरे जाण्याची शक्यता जास्त असते. (खाजगी वाहन असल्यास सकाळी चोरवण्याला सोडून आपल्याला वाहान चोरवण्याला मागवता येईल. बामणोलीहून एसटी सकाळ ६.०० ची आहे.)

     

सूचना :

१) बामणोली येथून मेट इंदवलीला जाण्यासाठी बोटी मिळतात. एका बोटीत १२ माणसे घेतात. १ माणुस असो की १२ माणस असोत, एका बोटीचा दर रुपये ३०००/- (२०१४ साली) आहे.

२) यातील (१),(२),(४) क्रमांकाचे ट्रेक करणार असल्यास सूर्य मावळण्यापूर्वी बामणोलीला पोहोचणे आवश्यक आहे, याची नोंद घ्यावी. सूर्य मावळल्या नंतर पोहोचल्यास बामणोली येथे वनखात्याकडून कारवाई केली जाते. (पंचनामा केला जातो व माणशी रुपये १००/- दंड आकारला जातो.) तसेच अंधार पडल्यावर बोट चालवणारे अडवणूक करतात त्यांनाही जास्तीचे पैसे द्यावे लागतात.   

३) वासोटा - नागेश्वर परीसर कोयना अभयारण्यात गेल्यामुळे तेथे राहाण्याची परवानगी नाही. 

४) चिपळूणहून चोरवणे मार्गे नागेश्वर - वासोट्याला जाताना वाटेत पाण्याची कुठेही सोय नाही, तेव्हा पाण्याचा पुरेसा साठा जवळ बाळगणे आवश्यक आहे.

५) वासोट्याला पावसाळ्यात जळवांचा मोठ्या प्रमाणावर त्रास होतो, तेव्हा आवश्यक ती काळजी घ्यावी

६) पिण्याच्या पाण्याची सोय वासोटा किल्ल्यावर व नागेश्वर कुंडात आहे.

७) वासोटा - नागेश्वर ही दोनही ठिकाणे कोयना अभयरण्यात असल्यामुळे रात्री राहाण्यास परवानगी नाही. तरी आणिबाणीच्या वेळेला खालील ठिकाणी मुक्काम करता येईल.

अ) वासोट्यावरील महादेवाच्या मंदिरात २ ते ३ जणांची राहण्याची सोय होते.

ब) वासोट्यावर जोड टाक्यांच्या शेजारील पठारावरही राहता येते.

क) नागेश्वराची गुहा ही राहण्यासाठी उत्तम जागा आहे. येथे २० ते २५ जण आरामात राहू शकतात.

Amit Samant