- दीपाली लंके

सह्याद्री आणि सह्याद्रीचेखोर विपुल श्रीमंत आहे. सह्याद्री महाराष्ट्राची आणि सगळ्याच भटक्यांची पंढरी असूनसह्याद्रीच्या दर्या खोर्यात आपणास असे अनेक दुर्ग पहायला मिळतील कि त्यांचा इतिहासआणि त्याबद्दल ची संपूर्ण माहिती घेण्यासाठी थेट आपल्याला इतिहासाच्या गाभार्यातच शिरावेलागते, त्यातलाच एक रसाळगड आहे. रसाळगड हा रत्नागिरी जिल्ह्यात असून खेड हून जैतापूरमार्गे आपल्यला घेरा रसाळवाडीत पोहचता येते तिथूनच पुढे रसाळगड आहे.रसाळगड हा एक स्वतंत्रदुर्ग अभ्यासाचा विषय होऊ शकेल असे मला तरी वाटले नव्हते. रसाळगड आणि त्याचा इतिहासमला उमगला तो श्री प्रवीण कदम सर यांसकडून. ते गेली १० वर्ष रसाळगड, सुमारगड आणि महिपतगडया उपेक्षित आणि दुर्लक्षित अशा दुर्गांवर संशोधन आणि अविरत पणे अभ्यास करत आहेत.

ट्रेक ला जाण्यासाठीरसाळगड नाव ऐकलं आणि त्याचा थोडा परिचय घेण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा वाटलं हा छोटेखानीटुमदार किल्ला कोणत्या ऐतिहासिक घडामोडींचा साक्षीदार असावा? मनात विचारचक्र चालूचहोते.ट्रेक दरम्यान श्री प्रवीण कदम सर यांची भेट झाली आणि रसाळगडचा रसाळ इतिहास आमच्यामनात असणाऱ्या कुतूहलाला अजूनच वाढवत होता. रसाळगड हा गिरिदुर्ग साधारणपणे १७०० फूटउंच आहे. रसाळवाडीतून किल्ल्यावर दन दरवाज्यातून आपला प्रवेश किल्ल्यात प्रवेश होतो.रसाळगड हेच नाव का दिले असावे याचे पुरावे मात्र कुठेच सापडत नाहीत.जावळीच खोर म्हणजेइतिहासात प्रसिद्ध असा याच खोर्यातील हा एक किल्ला आहे.शिलाहार,बहामनी, अंग्रे,मराठे,पेशवेया सगळ्याच राजवटींचा रसाळगड हा मूर्तिमंत साक्षीदार आहे. गडाचा वैशिष्ट्य म्हणजे तोफाआणि पाण्याचे टाके.साधारणपणे १९ तोफा आपल्याला किल्ल्याच्या माथ्यावर विविध बुरुजांवरपाहायला मिळतात.तोफांवर विशिष्ट्य पद्धतीचे अंक कोरलेले असतात त्याचा आशय अस आहे कि,कोणत्या आकाराचा दारुगोळा यात भरवायचा असून त्या तोफेचा मारा किती अंतरापर्यंत आहे.लहानमोठ्या अशा बर्याच तोफा गडावर आहेत. सतीगळ, विरगळ सुद्धा  आपल्याला या गडावर पहावयास मिळतात.झोळी आणि वाघाजीदेवीचं मंदिर गड माथ्य्वर आहे. त्रिवार्षिक जत्रा रसाळगडावर भरत असून लाट वाहणारे मानकरीआणि त्यांचा मान हा पूर्वापार चालत आलेली एक परंपरा आहे.एका विशिष्ट पद्धतीचं पाण्याचंभुयार टाक आपल्याला गडाच्या प्रवेशद्वारापासून खालच्या दिशेला ( उजवीकडे )गेल्यास नजरेसपडता तसेच पुढे गेल्यास २ तशीच टाकी आहेत. तसेच डाव्या बाजूला थोडी चढण चढल्यास पाण्यचे२ टाके आहेत.त्यातील दोन्ही टाक्यात पायऱ्या असून टाके हे प्रशस्त आहेत.गडाचा संपूर्णपरिसर ३० एकर असून बऱ्याच समाध्या, वाड्यांचे चौथरे आहेत. साधारणपणे २ ते ३ तासात हा किल्ला प्रत्येक वस्तूअवशेष पाहून फिरून होतो.धन्य कोठार देखील पाहायला मिळते. झोळी देवीच्या मंदिरात बऱ्याचमुर्त्या कोनाड्यात ठेवलेल्या आहेत. मंदिराच्या बाजूला गणेश मंदिर असून त्याचं घुमतआपले लक्ष वेधतो.मंदिरा समोरच दीपमाल आणि तुळशी वृंदावन आपल्याला पाहायला मिळते.किल्ल्यावरपूर्वेस नंदी, महादेव मंदिर असून तिथेच आपल्यला कातळात कोरलेली गजलक्ष्मी पाहायला मिळते.तिथूनचपुढे चढण चढून गेल्यास खालच्या उतरणीला खांब टाक पहायला मिळत याचा वैशिष्ट्या असा किसुंदर अशी रेखीव गणपती मूर्ती टाक्या मध्ये कोरलेली आहे. बराच काळ कान्होजी अंग्रेयांच्या ताब्यात असलेल्या या किल्ल्यावर मोठा राबता असावा असे पाण्याच्या टाक्यांवरूनआणि एकंदरीत वस्तू अवशेषांवरून दिसते.

महाराष्ट्रात असणारीएकमेव स्वीवेल गन ( बंदूक) येथे पाह्यला मिळाली. लांबसडक हि गन एकमेव असून ती रसाळगडावरजतन करून ठेवली आहे.बरेच बंदुकीचे छर्रे, गोळ्या, तोफगोळे पुरातावा खात्याने रातानागिरीयेतील संग्रहालय संग्रही ठेवले आहेत. या गडावर लढाया अशा झाल्या नसल्या तरी टेहळनिसाठीआणि व्यापार मार्गावर लक्ष देण्यासाठी किल्ल्याचा वापर हा होत असे. तसेच परकीय जहाजे आणि त्यावरील अवैध माल येथेजप्त करून ठेवण्यात येत असे.त्यतच स्वीवेल गन रसाळगडावर आली अशी इतिहासात नोंद आहे.प्रत्यक्ष शिवाजी महाराज या किल्ल्यावर आले असल्याची नोंद नसली तरीही जावळीच्या खोर्यातजेव्हा शिवाजी महाराज ३-४ महिन्यांच्या कालावधी साठी होते त्यासुमारास त्यांचे रसाळगडावरपदस्पर्श असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. रसाळगड पुरातत्व खात्याच्या अख्यारीत येत असून गडाच्या संवर्धनाचेकाम चालू आहे.श्री. प्रवीण सर आणि गावकर्यांनी मिळून दिलेल्या लढ्यानंतर सिमेंट ऐवजीचुना जरी वापरात येत असला तरी गडाच पावित्र्य आणि एकंदरीत जुन स्वरूप ढासळण्याची दाटशक्यता आहे हे आपल्यला नवीन बांधलेल्या झोलाई देवीच्या मंदिरावरून स्पष्ट होते, तसेचदीपमाळ हि ५ थरांपर्यंत जुनी असून वरचे २ थर आधुनिक आहेत. दुर्गभ्यास, त्यामागची तळमळआणि आणि दुर्गसंवर्धन हे फक्त नावरूपी करायचे नसून आपला इतिहास जपला पाहिजे. संवर्धनहे बांधकाम नसून आहे तेच कसं चांगल्या पद्धतीने जतन करता येईल याची ती गुरुकिल्ली आहेहे पुरातत्व खात्याला कधी उमजेल कुणास ठाऊक?

रसाळगडावरून कोकणाचेविहंगम दृश्य पाहायला मिळते. गडाच्या पूर्वेस आपल्यला चकदेव आणि मकरंदगड दिसतात तरउत्तरेस आपल्याला सुमारगड आणि महीपतगड दिसतात.

एकंदरीत रसाळगड नावाप्रमाणेचरसाळ असून त्याचा इतिहास आणि माहिती अनाकलनीय आहे.माहिती संकलन आणि संशोधन हे काम अविरतपणेचालू असून श्री प्रवीण सरांनी जो इतिहास आमच्या पुढे ठेवला त्याबद्दल आभारी. प्रत्येककिल्ल्याला असेच एका-एका भटक्याने अभ्यासाच्या दृष्टीने वाहून जरी  घेतले तरी सह्याद्रीची अफाट अशी श्रीमंती टिकण्यासहातभार नक्कीच लागेल असे मनात चमकून गेले.

                                                                   -दीपाली लंके

रायरी उर्फ रायगड हिंदवीसाम्राज्याची राजधानी गिरिदुर्ग असून साधारणपणे २९०० फूट उंचीवर आहे. आणि आपले भक्कमस्थान आणि वास्तू वैभव जपून आहे. रायगडवारी प्रत्येकभटक्याच एक स्वप्नअसतं. सह्याद्री जिथूनघडवली गेली ज्यानेतृत्वाच्या आधारे उभी झालीहिंदवी साम्राज्याचा विस्तार जिथून झाला  अशापावनभूमी ला पदस्पर्शव्हावे हि मनातइच्छा बाळगणारे बरेचअसतात त्यातलीच मी.सह्याद्रीत भटकत असतानाबर्याच किल्ल्यांना भेट देताआली पण गेली२ वर्षापासून उरातबाळगलेल रायगडवारी च स्वप्नमात्र सारख्या हुलकावण्यादेत होतं. रायगडवारीचायोग काही केल्याजुळून येत नव्हतामनात त्याचच खूपशल्य वाटत होतं.रायगडवारी कधी होईलअसं झालं होतं,मन अधीर झालंहोतं. मनातल्या सुप्तइच्छा आपण उराशीबाळगलेली स्वप्न हि खरीअसतील तर तीनक्कीच पूर्णत्वास जातात आणित्याचच प्रत्यंतर मी रायगडवारी केली तीया १९ एप्रिल२०१५ रोजी अगदीशिवजयंती च्या दिवशीच,मनाला खूप समाधानलाभले.

रायगड हिंदवी साम्राज्याचा निर्माता,रक्षणकर्ता आणि आधारस्तंभयाचे रायगडाने अनेकसुखद आणि दुखदप्रसंग अनुभवले. रायगड शिवाजीमहाराजांचा राज्याभिषेक, त्यांची गोह्द्दौड , अनेकमहत्वपूर्ण लढाया आणि कमीवयातील निधन यासगळ्याच घटनेचा साक्षीदार ठरला.रायगडा वर चितदरवाज्याने प्रवेश केला. सकाळच्यावेळी सुद्धा टकमकटोक जणू त्याचाभीषण रूप दाखवतमनात धडकी भरतहोता.१५०० पेक्षासुद्धा जास्त पायऱ्यांची आरास चपुढ्यात ठेवली होती जसजसा गड सरकरत होते मनालाविलक्षण समाधान मिळत होतेशिवरायांचा इतिहास आणि घडलेल्याघडामोडी डोळ्यसमोर घर करूलागल्या होत्या खुबलढा बुरुज,नाना दरवाजा मागेपडत होते प्रसन्नसकाळ आणि शिवरायांचाजयघोष दर्या खोर्यातूननिनादात होता,असा जणू भासच होत होता. रायगड किती दुर्गमडोंगरावर उभा केलाआहे त्याचा अनुभवआपल्याला प्रत्येक पवालोगानिक येतो.सभोवतालच जंगल , सुळके आणिदऱ्या खोऱ्या आपल्यालात्यांच्या विलक्षण सौंदर्याने अगदीमंत्र मुग्ध करतात.

रायगडाची ओढ एवढीलागली होती किअगदी अर्ध्या तासातपायऱ्या सर केल्याआणि स्वतावरच विशासबसत नव्हता एवढ्यालवकर महादरवाजा आपल्यालाजवळ करील आणिआपलं स्वप्न पूर्णहोईल. महादरवाजा त्याचंस्थान जपून होतं.गडावर प्रवेश होताचनजर चौफेर उधळलीआणि नजरेत रायगडसमाविष्ट करण्याचा मी प्रयत्नकरू लागले. रायगडत्याचा भक्कम इतिहास आणिभग्न असलेलं वास्तूवैभव पाहून मीमोहित झाले. टकमकटोक गडाचा निमुळताभाग आणि कडेलोटकेंद्र म्हणून प्रचलित असलंतरी आपल्या नजरेतूनत्यांच सौन्दर्य आणि तिथूनदिसणारी दरी मनातधडकी भरवते. मध्येलागलेलं पाण्याचे टाके आणिपुढे बाजार पेठेचविहंगम दृश्य तसेच तिथूनचदिसणारा शिवाजी महाराजांचा राजवाडात्यांचं सिंहासन,नगारखाना, कुशवर्ततलाव आणि वाघदरवाजा, हिरकणी बुरुज, राणीमहाल, मेणा दरवाजा,धन्य कोठार, तसेचअष्ट प्रधान यांच्याघरांचे अवशेष पहिले. शिवाजीमहाराजाच्या सिंहासना जवळ जावूनमाथा टेकवला आणिमी धन्य झाले.मनात आभार मानलेत्यांच्या मूळे आजहिंदवी साम्राज्य आणि आपणअबाधित राहिलो.बर्याच गोष्टीज्या इतिहासात घडल्याहोत्या त्या डोळ्यांसमोरूनजात होत्या.शिरकाईदेवीचं देवूळ पाहिलं आणि जगदीश्वरमंदिराकडे जावूया म्हणून ओढलागली. तिथे जातानागती संथ झालीहोती आपल्या आराध्यदैवताची समाधी त्याच तरठिकाणी होती.मनातमळभ दाटून आलेजरी घटना घडूनगेल्या असल्या तरी इतिहासआणि वास्तू याइतिहासाच्या मूक साक्षीदारअसतात.जगदीश्वर मंदिरातदर्शन घेतले आणिमहाराजांच्या समाधी कडे प्रयाणकेले. आणि नकळतच डोळ्यात आदरयुक्तसंमिश्र भावना आणि अश्रूउभे राहिले. महाराजांचेसत्य आचरण, देशसेवा आणि त्यांचाअद्वितीयातीत असा पराक्रमउराशी साठवत तिथूनसाश्रू नयनांनी माघारी फिरलेते चांगल्या प्रेरणेने.

उराशी बाळगलेल रायगड वारीच स्वप्न सत्यातउतरलं खंर पणपावनभूमीत जावून तिथून परतावेसेअसे वाटत नव्हते.उगीचच वाटले हेवास्तू वैभव इतिहासाचामूक साक्षीदार, आपल्यालाकाही सांगेल काकि शिवचरित्र कसंघडलं होतं ते.प्रत्येक भिंतीला हातलावून मन अगदीहलक झालं होतं.आणि परतीलातर रायगड वारीपुन्हा पुन्हा लाभो हीचइच्छा मनात ठेवूनसफळ संपूर्ण झाली.