सिंहगड

सिहगडाच्या पायथ्या पासून गडावर जाण्याचे दोन मार्ग आहेत. रस्त्याच्या मार्गाने थेट गडावर जाता येते. तसेच हातकर वाडीतून गडावर पायी चढून जाता येते. यापैकी कुठल्याही मार्गाने किल्ल्यावर पोहोचल्यावर आपण गडाच्या उत्तरेला असलेल्या पुणे दरवाजातून गडावर प्रवेश करतो. शिवकालाच्या पूर्वीपासून याच दरवाजाचा मुख्यत: वापर होत असे. तेथून पुढे गेल्यावर अजून दोन दरवाजे आहेत. अशाप्रकारे पुण्याच्या बाजूस एकामागोमाग एक असे तीन दरवाजे किल्ल्याचे संरक्षण करण्यासाठी बांधलेले आहेत. यापैकी तिसरा दरवाजा हा यादवकालीन आहे.

तिसर्‍या प्रवेशव्दारातून किल्ल्यात प्रवेश केल्यावर उजवीकडील वाट दारु कोठाराकडे जाते. दिनांक ११ सप्टेंबर १७५१ मध्ये या कोठारावर वीज पडली. ह्या अपघातात गडावरील त्यावेळच्या फडणीसांचे घर उध्वस्त होऊन घरातील सर्व माणसे मरण पावली होती .दारु कोठार पाहून पुढे गेल्यावर उजव्या बाजूला बुरुज आहे. त्यावर एक तोफ आहे. येथून पुढे टिळकांच्या बंगल्याकडे जातांना एका उध्वस्त वास्तू जवळ दोन तोफ़ा ठेवलेल्या आपल्याला पाहायला मिळतात. रामलाल नंदराम नाईक यांच्याकडून खरेदी केलेल्या जागेवरच्या या बंगल्यात बाळ गंगाधर टिळक राहात असत. इसवीसन १९१५ साली महात्मा गांधी व लोकमान्य टिळक यांची भेट याच बंगल्यात झाली. टिळकांच्या बंगल्याच्या मागे तलाव आहे.

टिळकांच्या बंगल्याच्या पुढे उजवीकडे जाणार्‍या वाटेने पुढे जाऊन खाली उतरल्यावर राजस्थानी पद्धतीची रंगीत देवळासारखी घुमटी दिसते ती छत्रपती राजाराम महाराज यांची समाधी आहे. मोगली फौजेला सतत ११ वर्षे टक्कर देणार्‍या राजाराम महाराजांचे वयाच्या अवघ्या ३०व्या वर्षी शनिवार दि. २ मार्च इ.स १७०० या दिवशी सिंहगडावर निधन झाले. पेशव्यांतर्फे या स्मारकाची उत्तम व्यवस्था ठेवली जात असे. समाधी जवळच पाण्याचे टाक आहे. समाधी पाहून परत आल्यावाटेने बंगल्याजवळ येऊन पायवाटेने कलावंतीणीच्या बुरुजाकडे जातांना वाटेत एक पाण्याचे टाक, तलाव आणि उध्वस्त वास्तूंचे अवशेष पाहायला मिळतात.

कलावंतीण बुरुज पाहून दक्षिणेला असलेल्या झुंजार बुरूजाकडे जातांना एक पायवाट तानाजीच्या कड्याकडे जाता येते. हा कडा गडाच्या पश्चिमेस आहे. येथूनच तानाजी मावळ्यांसह किल्ल्यावर चढले होते. तानाजी कडा पाहून परत पायवाटेवर येऊन झुंजार बुरुजाकडे जातांना वाटेत एक पाण्याचे टाक लागते, त्यापुढे गेल्यावर एका टेकडीवर उदेभान राठोडचे स्मारक आहे. मोगलांतर्फे उदेभान हा सिंहगडचा अधिकारी होता. उदेभानाच्या स्मारकाकडे जातांना डाव्या बाजूला कल्याण दरवाजा आहे. गडाच्या पश्चिमेस हा दरवाजा आहे. कोंढणपूरवरून पायथ्याच्या कल्याण गावातून वर आल्यास या दरवाजातून आपला गड प्रवेश होतो. येथे एकामागोमाग असे दोन दरवाजे आहेत. यापैकी वरच्या दरवाज्याच्या दोन्हीकडील बुरुजांच्या भिंतीत अर्धवट बाहेर आलेला हत्ती व माहूत अशी दगडी शिल्पे होती. या ठिकाणी,

" श्रीशालीवाहन शके १६७२ कारकीर्द

श्रीमंत बाळाजी बाजीराव पंडित प्रधान"

असा शिलालेख आढळतो.

कल्याण दरवाजा पाहून पुन्हा वर चढून पायवाटेवर येऊन उदयभानाचे स्मारक असलेल्या टेकडीला वळसा घालून पुढे झुंजार बुरुजाकडे जातांना एक पाण्याचा तलाव आहे. झुंजार बुरूज हे सिंहगडचे दक्षिण टोक होय. उदयभानाच्या स्मारका पुढून समोरची टेकडी उतरून या बुरुजावर येता येते. येथून समोरच टोपीसारखा राजगड, त्याच्याच उजवीकडे तोरणा हे गड दिसतात, तर खाली पानशेतचे खोरे दिसते, पूर्वेकडे लांबवर पुरंदर दिसतो.
झुंजार बुरुज पाहून टाक्यापर्यंत येऊन तेथून कलावंतीण बुरुजाकडे न जाता पुणे दरवाजाच्या दिशेने जातांना डाव्या बाजूला एक तलाव लागतो. पुढे उजव्या बाजूला एक हनुमानाची मुर्ती आणि त्यामागे देवटाक हे पाण्याचे टाके पाहायला मिळते. . या टाक्यातील पाण्याचा उपयोग पिण्याचे पाणी म्हणून होत असे व आजही होतो. महात्मा गांधी जेव्हा पुण्यास येत तेव्हा मुद्दाम ह्या टाक्याचे पाणी मागवत असत.

देवटाक्यापासून जवळच हत्ती तलाव आहे, त्या तलावाच्या पुढे तानाजींचे स्मारक दिसते. ’तानाजी स्मारक समितीच्या’ वतीने हे बांधण्यात आले आहे. माघ वद्य नवमी दिनांक ४ फेब्रुवारी १६७० या दिवशी झालेल्या लढाईत तानाजी मारला गेला. दरवर्षी माघ वद्य नवमीस येथे मंडळातर्फे तानाजीचा स्मृतिदिन साजरा केला जातो. स्मारका जवळ अमृतेश्वराचे प्राचीन मंदिर लागते भैरव हे कोळ्यांचे दैवत आहे यादवांच्या आधी या गडावर कोळ्यांची वस्ती होती मंदिरात भैरव व भैरवी अशा दोन मुर्ती दिसतात भैरवाच्या हातात राक्षसाचे मुंडके आहे. अमृतेश्वर मंदिराच्या पुढे कोंढाणेश्वर हे यादवकालीन मंदिर आहे. हे शंकराचे मंदिर असून ते यादवांचे कुलदैवत होते.

कोंढाणेश्वर मंदिर पाहून पुढे गेल्यावर मंदिर व टाक्यांचा समुह पाहायला मिळतो. हे पाहून पुढे खंदकड्याकडे जातांना डाव्या बाजूला काही गुहा आहेत, त्यांना घोड्याच्या पागा म्हटले जाते. खंदकड्यावर पाण्याचे दोन तलाव पाहायला मिळतात. खंदकडा उतरून पुन्हा पुणे दरवाजापाशी आल्यावर आपली गडफ़ेरी पूर्ण होते.