अंकुश

अंकुशाचा उपयोग हत्तीला ताब्यात ठेवण्यासाठी माहूताकडून केला जातो. अंकुशाचे तीन मुख्य भाग असतात – वर टोकदार भाला, त्याखाली अर्धवर्तुळाकार शूळ व मूठ.

राजाच्या हत्तीसाठी वापरले जाणारे अंकुश खास नक्षीदार बनविले जात. अनेक अंकुशांवर हत्ती व मगर कोरलेली आढळते, ज्यावर पुराणातील गजेंद्र-मोक्ष कथेचा प्रभाव दिसून येतो. गणपतीच्या हातात अंकुश हे शस्त्र म्हणून दाखविलेले आहे.

भाला व शूळ असलेला भाग साधारणतः धातूचा तर मूठ लाकूड, धातू किंवा हस्तीदंताची बनविलेली असते.