तोफा व तोफगोळे

बंदुकीच्या दारूचा शोध कोणी व केव्हा लावला याबाबत मतभेद असले तरी भारतात त्याचे ज्ञान प्राचीन काळापासून होते. टॅव्हेनियर या प्रवाशाच्या मते आसाममध्ये दारू तयार करण्याचे तंत्र ज्ञात होते.

पाश्चिमात्य इतिहासकारांच्या मते रॉजर बेकनने इ.स. १२४९ मध्ये बंदुकीच्या दारूचा शोध लावला. नंतर जर्मन पाद्री बेयॉल्ड स्वॉर्ल्झने इ.स. १३२० साली त्याचे प्रात्यक्षिक सादर केले. तुर्क सुलतान दुसरा महमूद याने ऑन्ड्रीनोपल ही अजस्त्र तोफ बनवून १४५३ मध्ये कॉन्स्टिन्टीनोपल जिंकले. बाबराने पानिपत व खानव्याच्या युद्धात तोफांचा वापर केला.

बाबराने भारतात तोफांचा प्रभावी वापर केला व मराठ्यांनी तिसऱ्या पानिपतच्या युद्धात युरोपियन तोफा वापरल्या.

१८५१ मध्ये ब्रीच लोडिंग तंत्रामुळे तोफखान्यात क्रांतिकारी बदल झाला.