प्रकल्प सुधागड विषयी

ट्रेकशित्झद्वारे राबविण्यात येणारा किल्ला संवर्धन उपक्रम

प्रकल्प सुधागड हा पालीनजीक असलेल्या ऐतिहासिक सुधागड किल्ल्याची पुढील झीज रोखण्यासाठी राबविण्यात येणारा दीर्घकालीन संवर्धन उपक्रम आहे. विद्यमान वास्तूंचे संरक्षण करणे, होणारे नुकसान कमी करणे आणि हा अमूल्य वारसा पुढील पिढ्यांसाठी जतन करणे हे या उपक्रमाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

केलेली कामे माध्यमे पहा

सुधागड प्रकल्पाची रचना

सुधागड प्रकल्प संवर्धन, संशोधन आणि समाजसहाय्य या उद्दिष्टांसाठी विविध केंद्रित उपक्रमांमध्ये विभागलेला आहे.

अ. संवर्धन

सुधागड किल्ल्याचे संवर्धन हे या प्रकल्पाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. तटबंदीवर वाढणाऱ्या वनस्पती, पाण्याचा प्रवाह, माती साचणे आणि मानवी हस्तक्षेप यांमुळे किल्ल्याच्या रचनांची हळूहळू झीज होत आहे.

सध्या सुस्थितीत असलेल्या वास्तूंची पुढील झीज थांबवणे हे या प्रकल्पाचे प्रमुख ध्येय आहे. पुनर्संचयित कार्य हे संवर्धनाचा भाग मानले जाते; मात्र तांत्रिक मर्यादा, निधीअभाव आणि ऐतिहासिक स्थळांमध्ये बदल करण्यावरील निर्बंधांमुळे सध्या पुनर्संचयित कार्य या प्रकल्पाच्या कक्षेत समाविष्ट नाही.

ब. संशोधन

भारताच्या स्वातंत्र्यापर्यंत सुधागड चांगल्या स्थितीत होता; मात्र आज किल्ल्याचा मोठा भाग जंगलाने वेढलेला आहे. अनेक वास्तू मातीखाली गाडल्या गेल्या आहेत किंवा दरडी कोसळल्यामुळे दुर्गम झाल्या आहेत.

जास्तीत जास्त वास्तूंचे संवर्धन करण्यासाठी प्रथम किल्ल्यावर नेमके काय अस्तित्वात आहे हे शोधणे आवश्यक आहे. त्यामुळे संशोधन हा या प्रकल्पाचा महत्त्वाचा भाग आहे. संवर्धन उपक्रमांसोबतच विशेष संशोधन मोहिमा राबवून किल्ल्याचा अभ्यास आणि दस्तऐवजीकरण केले जाते.

क. पूरक उपक्रम

सुधागड भेटीदरम्यान वृक्षारोपण, तसेच स्थानिक वनस्पती आणि प्राणीजीवनाचा अभ्यास यांसारखे विविध पूरक उपक्रम राबवता येतात.

आजच्या पर्यावरणीय परिस्थितीत वृक्षारोपणाचे महत्त्व लक्षात घेता, सुधागड प्रकल्पामध्ये हे उपक्रम समाविष्ट करण्यात आले आहेत, जे किल्ला संवर्धन मोहिमांसोबत सहजपणे राबवता येतात.

ड. सामाजिक सहाय्य

सह्याद्रीतील अनेक किल्ले दुर्गम भागात असून तेथील स्थानिक रहिवाशांना रोजगार, शिक्षण आणि वैद्यकीय सुविधांचा अभाव असतो.

आसपासच्या समाजाकडे दुर्लक्ष करून केलेले संवर्धन अमानवी ठरेल. म्हणूनच सामाजिक उपक्रम हे सुधागड प्रकल्पाचा अविभाज्य भाग आहेत. उदाहरणार्थ, नोव्हेंबर २००५ मध्ये सुधागडाच्या पायथ्याशी असलेल्या पाच्छापूर गावात एक ग्रंथालय स्थापन करण्यात आले.

आगामी उपक्रम

सुधागड किल्ला संवर्धन प्रकल्पाशी संबंधित आगामी उपक्रमांबाबत अधिक माहितीसाठी संपर्क साधा:

राहुल मेश्राम

📞 +91 99876 47607

आतापर्यंत केलेले उपक्रम

ट्रेकशित्झद्वारे सुधागडावर राबविण्यात आलेले संवर्धन आणि संशोधन उपक्रम

महादरवाज्यातील माती हटविणे

मुसळधार पावसामुळे झालेल्या दरडी कोसळून महादरवाज्यात माती आणि मोठे दगड साचले, ज्यामुळे ये-जा अत्यंत कठीण झाली होती. निसर्गमित्र, पनवेल यांनी १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात प्राथमिक स्वच्छतेचे कार्य केले.

ट्रेकशित्झने हे कार्य पुढे चालू ठेवले असून ५० टक्क्यांहून अधिक मलबा हटविण्यात आला आहे. प्रवेशद्वार पूर्णतः पूर्ववत करणे हे अंतिम उद्दिष्ट आहे. या उपक्रमात पालीवाला कॉलेज आणि गिरीमित्र प्रतिष्ठान यांचेही योगदान आहे.

पाण्याच्या टाक्यांची स्वच्छता

सुधागडावर सुमारे १५ ऐतिहासिक पाण्याच्या टाक्या आहेत. त्यापैकी दक्षिण बाजूवरील तीन प्रमुख टाक्या स्वच्छतेसाठी ट्रेकशित्झने निवडल्या.

दुर्गमित्र (पनवेल) आणि दुर्गमित्र (डोंबिवली) यांसारख्या संस्थांनी निस्वार्थपणे या उपक्रमांना पाठिंबा दिला आहे.

तटबंदी स्वच्छता

महादरवाजा आणि चोरदरवाज्याजवळील अनेक भिंती आणि तटबंदी आजही सुस्थितीत आहेत. मात्र त्यावर वाढणारी झुडपे आणि मोठी झाडे मुळांच्या दाबामुळे मोठे नुकसान करतात.

या कारणामुळे होणारी झीज रोखण्यासाठी अशा वनस्पतींचे नियमितपणे निर्मूलन केले जाते.

वृक्षारोपण उपक्रम

लावलेले किंवा वाचवलेले प्रत्येक झाड अमूल्य आहे. ही बाब लक्षात घेऊन समूह ट्रेकदरम्यान, विशेषतः उन्हाळ्याच्या शेवटी, वृक्षारोपण मोहिमा राबविण्यात येतात.

पाच्छापूर येथील ग्रंथालय

सुधागडाच्या पायथ्याशी असलेल्या पाच्छापूर गावात ट्रेकशित्झ आणि पालीवाला कॉलेज यांच्या संयुक्त प्रयत्नातून एक ग्रंथालय स्थापन करण्यात आले.

गावातील शाळा चालवणारे श्री. घोसाळकर यांनी ग्रंथालयासाठी जागा उदारपणे उपलब्ध करून दिली.

संशोधन कार्य

पूर्व बाजूस असलेल्या जवळजवळ अज्ञात बुरुजाचा शोध
ढोंडसे बाजूच्या दुहेरी बांधकाम व कोरीवकाम असलेल्या बुरुजापर्यंत पोहोच
दरडी असूनही चोरदरवाज्याजवळील संशोधन
किल्ल्याच्या माथ्यापर्यंत जाणाऱ्या चार मार्गांची ओळख
सुधागड प्रदक्षिणा – सोपी आणि निसर्गरम्य भटकंती

सुधागड प्रकल्पाची अंमलबजावणी कशी केली जाते?

नियोजित आराखडा, सामूहिक प्रयत्न आणि स्थानिक समाजाचा सहभाग

समन्वय समिती

सुधागड प्रकल्प हा क्षितिज समूह यांच्या वतीने राबविण्यात येणारा अधिकृत उपक्रम आहे. प्रकल्पाची प्रभावी अंमलबजावणी सुनिश्चित करण्यासाठी सप्टेंबर २००५ मध्ये एक स्वतंत्र समन्वय समिती स्थापन करण्यात आली.

ही समिती नियमितपणे बैठक घेऊन नियोजन, आयोजन आणि उपक्रमांचे समन्वय कार्य करते. कोणताही व्यक्ती — तो क्षितिजचा सदस्य असो वा नसो — मध्यम किंवा दीर्घकालीन योगदान देण्याची तयारी असल्यास या समितीत सहभागी होऊ शकतो.

नियोजन केंद्रिय पातळीवर केले जाते, मात्र प्रत्यक्ष अंमलबजावणी ही उपक्रम मोहिमांदरम्यान मोठ्या संख्येने सहभागी होणाऱ्या स्वयंसेवकांवर अवलंबून असते.

आर्थिक सहाय्य

किल्ला संवर्धनासाठी आर्थिक साधनसामग्रीची आवश्यकता असते. प्रारंभीच्या टप्प्यात इच्छुक व्यक्तींनी स्वतःहून आर्थिक योगदान देऊन महादरवाज्यातील माती हटविण्यासाठी मजूर नियुक्त करण्यासारखी कामे पूर्ण केली.

सध्या क्षितिज समूह ही नोंदणीकृत स्वयंसेवी संस्था असल्यामुळे, किल्ला संवर्धनात रस असलेल्या व्यक्ती आणि संस्था थेट समूहाला आर्थिक मदत करू शकतात.

मिळालेली सर्व आर्थिक मदत केवळ सुधागडावरील संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांसाठीच वापरण्यात येते.

स्थानिक सहाय्य

केवळ आर्थिक पाठबळ पुरेसे नसते. मजबूत स्थानिक सहभाग असल्याशिवाय कोणताही संवर्धन प्रकल्प यशस्वी होऊ शकत नाही.

सुधागड प्रकल्पाला स्थानिक नागरिकांचे सातत्यपूर्ण सहकार्य लाभले आहे. विशेषतः श्री. पुराणिक, जे. एन. पालीवाला कॉलेज, पाली येथील उपप्राचार्य, तसेच त्यांचे विद्यार्थी प्रकल्पाच्या सुरुवातीपासून सक्रियपणे सहभागी आहेत.

अशा स्थानिक सहभागाविना या प्रकल्पाची सातत्यपूर्ण अंमलबजावणी अशक्य ठरेल.