प्रतापगड

प्रतापगडाच्या दक्षिणेस असलेल्या टेहाळणी बुरुजा खाली वाहनतळ आहे. या बुरुजा खालून असलेल्या वाटेने गडावर जाताना उजव्या बाजूच्या तटबंदीत विविध पातळीवर जंग्यांची रचना केलेली दिसते. या रचनेमुळे प्रवेशद्वाराकडे येणारा शत्रु, बंदुकीच्या व बाणांच्या टप्प्यात रहात असे. याच मार्गाने काही पायर्‍या चढून गेल्यावर आपण तटबंदीत लपवलेल्या पश्चिमाभिमूख महाद्वारापाशी येतो. या महाद्वाराची रचना अशाप्रकारे करण्यात आली आहे की, तोफांचा मारा थेट दरवाजावर करता येऊ नये. जमिनीपासून उंचावर असलेल्या महाद्वारामुळे हत्तीं किंवा ओंडक्यांनी धडका देवून दरवाजा तोडता येत नसे. प्रतापगडावर शिवनिर्मित गडांची सर्व वैशिष्ट्ये एकत्र पहाता येतात. महाद्वाराच्या आतील बाजूस पहारेकर्‍यांसाठी देवड्या आहेत. यातील उजव्या हाताच्या देवडीत एक प्रचंड तोफ आहे. महाद्वारातून बाहेर पडल्यावर उजव्या बाजूची वाट टेहाळणी बूरुजावर (सूर्य बुरुज) जाते. हीच ती प्रतापगडाच्या सर्व छबींमध्ये दिसणारी प्रतापगडाची माची. या बुरुजावर ध्वजस्तंभ आहे. बुरुजावरुन उजव्या बाजूस खाली रस्त्याच्या पलिकडे अफजलखानाची कबर व पाठीमागच्या बाजूस आडवा पसरलेला प्रतापगडाचा बालेकिल्ला दिसतो. महाद्वारातून बाहेर पडल्यावर पायर्‍यांच्या वाटेने चढून गेल्यावर आपण श्रीभवानी मंदिरात पोहोचतो. या पायर्‍यां चढतांना डाव्या हाताला सध्या वापरात नसलेली वाट व त्या वाटेवरचा दूसरा आणि तिसरा दरवाजा दिसतो. भवानी मंदिराकडे जाणार्‍या पायर्‍यांच्या चढतांना उजवीकडे एक वाट जाते. त्या वाटेने पुढे गेल्यावर एक तलाव पाहायला मिळतो.
तलाव पाहून पायर्‍या चढून श्रीभवानी मंदिराच्या आवारात प्रवेश केल्यावर ५ ते ६ छोट्या तोफा पाहायला मिळतात. मंदिरातील महिषासूरमर्दिनीच्या रुपातील भवानी मातेची मूर्ती नेपाळमधील गंडकी नदीच्या काठावरुन आणलेल्या खास शिळेमधून घडवलेली आहे. मंदिरात स्फटीकाचे शिवलिंग आहे. मंदिरा समोर दगडी दिपमाळा आहेत. मंदिरा मागील पायवाटेने आपण गडाच्या टोकावर असलेल्या स्नानाचे तळे (नैऋत्य तलाव) व त्याच्या पुढे टोकावर असलेल्या बुरुजावर जाण्यासाठी दोन दरवाजे आहेत, त्यातील एक दरवाजा उध्वस्त झालेला आहे तर एक बुजलेला आहे.
बुरुजाकडून परत श्रीभवानी मंदिराकडे येऊन बालेकिल्ल्याच्या पायर्‍या चढतांना उजव्या हातास श्रीसमर्थांनी स्थापन केलेला हनुमान आहे. पाय‍र्‍या चढून वर आल्यावर आपण बालेकिल्ल्याच्या प्रवेशव्दारपाशी येतो. बालेकिल्ल्यात प्रवेश केल्यावर समोरच केदारेश्वर मंदिर आहे. मंदिराच्या बाजूला असलेल्या तटबंदीत गुप्त दरवाजा आहे. बालेकिल्ल्यावर शिवरायांचा अश्वारुढ पुतळा व छोटी बाग आहे. गडाच्या दक्षिण व उत्तर टोकाला अनुक्रमे तिहेरी बांधणीचा यशवंत बुरुज व रेडका बुरुज आहे. या दोन बुरुजांच्या मधल्या भागात नासके तळे व गोडे तळे आहे. रेडका बुरुज पाहून पश्चिमेच्या तटबंदीच्या बाजूने चालत भवानी मंदिराकडे येतांना एका बुरुजाच्या बाजूला तटबंदीत गुप्त दरवाजा आहे. पुढे गेल्यावर तटबंदीत शौचकुप पाहायला मिळते. हे सर्व पाहून बालेकिल्ल्याच्या दरवातून बाहेर पडून उजव्या बाजूच्या वाटेने यशवंत बुरुजाकडे जातांना एक विहिर पाहायला मिळते. विहिर पाहून पुन्हा मुख्य प्रवेशव्दारपाशी आल्यावर आपली गडफ़ेरी पूर्ण होते.

याखेरीज गडावर वेताळाचे मंदिर, , घोरपडीचे चित्र असलेली राजपहार्‍यांची दिंडी, कडेलोट, सूर्यबुरुज इत्यादी ठिकाणे आहेत.