होर्हखाते – गुप्तचर व्यवस्था

अफजलखानाचा वध, सुरतची लूट, शाइस्तेखानाशी झालेली झुंज अशा घटनांवरून छत्रपती शिवाजी महाराजांचे हेरखाते किती प्रभावी होते, हे स्पष्टपणे दिसून येते. या खात्याचे कार्य अत्यंत गोपनीय स्वरूपाचे असल्याने त्यासंबंधी सविस्तर नोंदी फारच दुर्मीळ आहेत.

हेरखात्यातील फारच थोडी नावे इतिहासात ज्ञात आहेत. त्यामध्ये बहिर्जी नाईक हे नाव विशेष उल्लेखनीय असून त्यांनी गुप्त माहिती संकलन व मोहिमांमध्ये मोलाची भूमिका बजावली.

स्वराज्याचे हेरखाते हे एखाद्या ठराविक चौकटीत अडकलेले नसून परिस्थितीनुसार कार्य करणारे, लवचिक व अत्यंत बुद्धिमान तंत्र होते — त्या काळातील एक अद्वितीय गुप्तचर व्यवस्था.