लष्कर – छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सैन्य

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात स्वराज्याची लष्करी व्यवस्था शिस्त, गुणवत्ता आणि नैतिकतेवर आधारित होती. लष्करामधील भरती वंशपरंपरेवर नव्हे, तर व्यक्तीच्या पात्रतेवर केली जात असे, ज्यामुळे सैन्यात कार्यक्षमता आणि निष्ठा टिकून राहिली.

सैनिकांना नियमित वेतन दिले जात असे आणि जहागिरी किंवा वैयक्तिक जमिनी देण्याची पद्धत टाळली जात होती. यामुळे लष्कराची निष्ठा कोणत्याही सरदारापेक्षा थेट राज्याशी कायम राहिली.

कठोर लष्करी आचारसंहिता राबवली जात होती. सामान्य प्रजेला त्रास देणे, जबरदस्तीने धान्य किंवा साहित्य घेणे, तसेच स्त्रिया व निरपराध लोकांवर अत्याचार करणे सक्त मनाई होती. मोहिमांदरम्यान मिळालेली सर्व लूट अनिवार्यपणे राज्याच्या खजिन्यात जमा केली जात असे.

मराठा लष्कराची विभागणी मुख्यतः पायदळ, घोडदळ आणि आरमार या तीन घटकांत करण्यात आली होती. पायदळाची रचना स्पष्ट पदानुक्रमावर आधारित होती, तर घोडदळात बरगीर (सरकारी घोडे) आणि शिलेदार (स्वतःचे घोडे) असे दोन प्रकार होते. या दलांना पाणी भरणारे, नालबंद यांसारखी सहाय्यक यंत्रणा उपलब्ध होती.

छत्रपती शिवाजी महाराज स्वतः अनेक मोहिमांचे नेतृत्व करत आणि अनेक वेळा युद्धभूमीच्या अग्रभागी उभे राहत. अनावश्यक जीवितहानी टाळण्यावर त्यांचा नेहमी भर असे आणि सैनिकांच्या रक्षणासाठी त्यांनी स्वतःचा जीव धोक्यात घालण्यासही मागेपुढे पाहिले नाही.

राजा आणि लष्कर यांच्यातील विश्वासाचे नाते अत्यंत दृढ होते. या नैतिक बळामुळेच शिवाजी महाराजांच्या पश्चातही मराठा सैन्याने बलाढ्य शत्रूंशी दीर्घकाळ प्रभावी लढा दिला.