छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आरमार (नौदल)

स्वराज्याच्या समुद्री सामर्थ्याची भक्कम पायाभरणी

जलदुर्ग, नौदल आणि कोकण किनाऱ्याचे संरक्षण

स्वदेशी नौदल जलदुर्ग व्यवस्था किनारी सुरक्षा

मराठा आरमाराची स्थापना

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली उभ्या राहिलेल्या स्वदेशी नौदलाची गौरवशाली वाटचाल

छत्रपती शिवाजी महाराज हे भारतातील पहिले राजे होते ज्यांनी समुद्री शक्तीचे धोरणात्मक महत्त्व ओळखले. कोकण किनारपट्टीवर पोर्तुगीज, इंग्रज, सिद्दी यांसारख्या परकीय शक्तींचा वाढता प्रभाव स्वराज्यासाठी धोकादायक ठरत होता.

या पार्श्वभूमीवर इ.स. १६५६–५७ पासून शिवाजी महाराजांनी एक सशक्त आरमार उभारण्यास सुरुवात केली. स्वराज्याच्या समुद्री सीमांचे संरक्षण करणे आणि व्यापारी मार्ग सुरक्षित ठेवणे हा आरमार स्थापनेचा मुख्य उद्देश होता.

जलदुर्ग व किनारी संरक्षण

शिवाजी महाराजांनी सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, खांदेरी आणि उंदेरी यांसारखे जलदुर्ग उभारले. हे किल्ले समुद्रातील हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरले.

सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी आणि इतर ठिकाणी जहाजबांधणी केंद्रे उभारण्यात आली. यामुळे आरमारासाठी आवश्यक नौका स्वदेशी पातळीवर तयार करता येऊ लागल्या.

नौका व युद्धनौका

मराठा आरमारात मोठ्या युरोपीय जहाजांपेक्षा लहान, हलक्या व वेगवान नौकांचा अधिक वापर करण्यात येत असे. किनारी युद्धासाठी या नौका अधिक प्रभावी ठरत.

गुराब, गलबत, शिवाड, तारांडी, पाल, माचवा, जुग इत्यादी नौकांचा वापर होत असे. गुराब ही सर्वात मोठी युद्धनौका असून ती २०० ते ३०० टन वजनाची असे.

आरमार प्रशासन

मराठा आरमारातील अधिकारी विविध जाती-धर्मातील असत. गुणवत्ता, शौर्य आणि निष्ठा यांना प्राधान्य दिले जात असे. दार्यासारंग, मायनाक, सुभेदार ही प्रमुख पदे होती.

मायनाक भंडारी, दौलतखान आणि कान्होजी आंग्रे यांसारख्या पराक्रमी सरदारांनी मराठा आरमाराच्या बळकटीस मोठे योगदान दिले.

प्रमुख नौदल मोहिमा

बसुर (१६६५) येथील समुद्री स्वारी आणि खांदेरी युद्ध (१६७९) या दोन महत्त्वाच्या नौदल मोहिमा इतिहासात विशेष उल्लेखनीय आहेत.

खांदेरी बेटावर किल्ला उभारणे हा शिवाजी महाराजांचा अत्यंत धाडसी निर्णय होता. यामुळे इंग्रज व सिद्दी यांच्या संयुक्त आरमाराला मराठ्यांनी पराभूत केले.

In conclusion, the Maratha Navy laid the foundation of India’s indigenous naval tradition and remains one of the greatest military achievements of Chhatrapati Shivaji Maharaj.

आरमाराचा चिरंतन वारसा

भारतातील स्वदेशी नौदल परंपरेचा पाया

स्वदेशी नौदल

भारतातील पहिले संघटित व स्वदेशी आरमार म्हणून मराठा नौदलाचा इतिहासात मानाचा स्थान आहे.

जलदुर्ग धोरण

समुद्रातील किल्ल्यांद्वारे किनारी संरक्षण ही एक अद्वितीय लष्करी संकल्पना होती.

समुद्री स्वातंत्र्य

स्वराज्याच्या समुद्री सीमा सुरक्षित ठेवून व्यापार आणि जनतेचे संरक्षण करण्यात आले.

📜 View Detailed Historical & Technical Notes

During Shivaji Maharaj’s reign, the Maratha Navy included approximately 640 small and medium vessels and nearly 30 large Gurab warships. Smaller ships ensured speed and flexibility in shallow waters.

Gurabs weighed between 200–300 tons and carried long-range cannons. Galbats, though similar in structure, were lighter (70–80 tons) and faster.

Other ship types included Shivad, Tarande, Pal, Machwa, Jug, Virkati, Dabari, and Mahagiri, each designed for specific naval operations.

Shipyards at Sindhudurg, Ratnagiri, and coastal Konkan enabled continuous shipbuilding and maintenance. European shipbuilding technology was selectively studied but adapted to Indian coastal needs.

Two landmark naval events were the Basrur Sea Campaign (1665) and the Battle of Khanderi (1679). The capture and fortification of Khanderi Island, located just eleven miles from Mumbai, directly challenged British naval dominance.

The Maratha Navy consisted of officers from all communities, reflecting Shivaji Maharaj’s inclusive governance and administrative foresight.

छत्रपती शिवाजी महाराजांची सविस्तर माहिती

महान मराठा शासक छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जीवन, प्रशासन, युद्धनीती आणि ऐतिहासिक वारसा याविषयी सखोल माहिती

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लढाया

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी लढलेल्या प्रमुख लढायांची सविस्तर माहिती, त्यातील युद्धनीती आणि परिणामांसह.

अधिक वाचा

पुस्तके आणि साहित्य

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनकार्य व पराक्रमावर आधारित ऐतिहासिक पुस्तके, कादंबऱ्या आणि साहित्यिक लेखन.

अधिक वाचा

आर्थिक धोरण

मराठा साम्राज्याच्या आर्थिक सुधारणा, व्यापार व्यवस्था, करप्रणाली आणि वित्तीय प्रशासनाची सविस्तर माहिती.

अधिक वाचा

छायाचित्रे आणि चित्रकला

छत्रपती शिवाजी महाराजांची ऐतिहासिक छायाचित्रे, व्यक्तिचित्रे, चित्रे आणि कलात्मक प्रतिमा.

अधिक वाचा

मराठा आरमार

पश्चिम किनारपट्टीचे संरक्षण करण्यासाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी उभारलेले सामर्थ्यशाली आरमार.

अधिक वाचा

गुप्तचर व माहिती यंत्रणा

लष्करी मोहिमा आणि प्रशासनातील यशात महत्त्वाची भूमिका बजावणारी छत्रपती शिवाजी महाराजांची प्रभावी गुप्तचर व्यवस्था.

अधिक वाचा

मराठा लष्कर

मराठा लष्कराची रचना, शिस्त, युद्धतंत्र आणि ऐतिहासिक सामर्थ्याची सविस्तर माहिती.

अधिक वाचा

न्यायव्यवस्था

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील न्यायव्यवस्था, कायदेविषयक सुधारणा आणि प्रशासकीय धोरणांची माहिती.

अधिक वाचा

उद्योगधंदे व कार्यशाळा

मराठा काळातील औद्योगिक उपक्रम, उत्पादन केंद्रे आणि व्यापारी आस्थापनांची सविस्तर माहिती.

अधिक वाचा

राजवाडे आणि निवासस्थाने

मराठा साम्राज्यातील राजवाडे, वास्तुशिल्पाचे अद्भुत नमुने आणि राजकीय निवासस्थाने.

अधिक वाचा

अल्पज्ञात तथ्ये

छत्रपती शिवाजी महाराजांविषयी दुर्मिळ, अल्पज्ञात आणि रंजक ऐतिहासिक तथ्यांची माहिती.

अधिक वाचा

गीते आणि कविता

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रम आणि वारशाला अर्पण केलेली गीते, कविता आणि संगीतात्मक अभिव्यक्ती.

अधिक वाचा

शिवभवानी – कवी भूषण

कवी भूषण यांनी रचलेली शास्त्रीय काव्यरचना, ज्यामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांचा पराक्रम व कार्य गौरविले आहे.

अधिक वाचा

शाश्वत वारसा

काळाच्या पलीकडे जाणारी प्रेरणा — छत्रपती शिवाजी महाराजांचे विचार आणि आदर्श आजही जिवंत आहेत

स्वराज्याची संकल्पना

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मांडलेली स्वराज्याची क्रांतिकारी कल्पना पुढे भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीचा भक्कम पाया ठरली.

धार्मिक सहिष्णुता

सर्व धर्मांप्रती आदर, सलोखा आणि समानतेवर आधारित धर्मनिरपेक्ष शासनपद्धतीमुळे साम्राज्यात ऐक्य आणि परस्पर सन्मान टिकून राहिला.

जनकल्याण

जनतेचे हित हेच राज्यकर्त्याचे सर्वोच्च कर्तव्य मानणारी शासनव्यवस्था — जी आजच्या लोकशाही मूल्यांनाही प्रेरणा देते.